MASTER
NEGA TIVE
NO. 93-81382
MICROFILMED 1993
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK
as part of the
"Foundations of Western Civilization Preservation Project"
Funded by the
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES
Reproductions may not be made without permission from
Columbia University Library
COPYRIGHT STATEMENT
The copyright law of the United States - Title 17, United
States Code - concerns the making of photocopies or
other reproductions of copyrighted material.
Under certain conditions specified in the law, libraries and
archives are authorized to furnish a photocopy or other
reproduction. One of these specified conditions is that the
photocopy or other reproduction is not to be "used for any
purpose other than private study, scholarship, or
research." If a user makes a request for, or later uses, a
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair
use," that user may be liable for copyright infringement.
«
This institution reserves the right to refuse to accept a
copy order if, in its judgement, fulfillment of the order
would invoive violation of the copyright law.
AUTHOR:
THIOFRIDUS
TITLE:
THIOFRIDI EPTER
NACENSIS VITA...
PLACE:
LIPSIAE
DA TE :
1883
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT
Master Negative #
BIBLIOGRAPHIC MICROFORM TARGET
Restrictions on Use:
Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record
T- 1 —
^ 936*09
;V67
'ih.iofridnn, al^bot of Echternach, d. 1110. \
Thiofridi ::pternacensis Vita V/illibrcrdi •
motrica. T::: cod. Gothano edidit, roconsuit prolor-
ononis,co--rntario, indicibus instru-rit Konradus ',
Hossborr. Lipsiao, in acdibus B.G. T^-.d.nori
J. • ' L) . ; #
xxvii, ]f>S n. 17^- cn. (iMMiothocn ncrip-
torvm Gra.corvn ot Ro-anorvn Tovbnoricma . Biblio-.
theca scriptorun nedii aevi Teubneriana)
miTM Gopj/LJLn-Classics Readinc_iloon._1083.
^ Y.E83 (
- >
r (:sr-^ y
A
TECHNICAL MICROFORM DATA
REDUCTION RATIO: W
FILM SIZE:_3Sir?2rL
IMAGE PLACEMENT: lA OIA^ IB IIB
DATE FILMED: S:_s3S.:. INITIALS_v^^^S
RLMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOQDBRIDGE. cf
Association for Information and Image Management
1100 Wayne Avenue, Suite 1100,
Silver Spring, Maryland 20910
301/587-8202
Centimeter
im
iiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiilii
rrr
5 6
iliiiiliiiilii
T
7 8 9 10 11 12 13
iiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiii
Inches
1.0
i.i
1.25
I I I 1 I I I I
3
TTT
m
2.8
1 ^-^
m
||3.2
2.2
m
m
3.6
II"
2.0
U.
•Ji u
I^Uu
t^
1.8
u
1.6
^—
MT
14 15 mm
iiliiiiliiii
[
MflNUFPCTURED TO fillM STflNDRRDS
BY flPPLIED IMflGE. INC.
I JU. J..RJ J»1U.| JUM^IJ<JHI.^.JI»I I 1%) I MlJt M
^%;ff,
VITA WILLIBROEDI
,
:
EDIBIT
K, R0S8BERG
J
L
1 - i*^i
""f*»-
i^ 1^»^^^
\ .
( .;
li
W
H
ii
il
i
1
; .
! '
'*9-
L 1 P S I
u
i-'
V E
N A E D I B V S B. G, T £ V B N E Rl \\\
\
&;-•*
8tV
|!4.'«
H- ' -^
1 W?
«■a»w.«jawmw<fcjMMf fcmj
..■T»
I^ec^
Vm€7
£oluinl)la Hmbfrsitp
m tljc € itp of J2clu ©oiU
i.ii;k \m
^^ml^i
THIOFRIDI EPTERNACEN8IS
VITA WILLIBRORDI METRICA.
Ir ■* /* 1
EX COD. GOTHANO EDIDIT
RECENSUIT
PROLEGOMENIS COMMENTARIO INDICIBUS
INSTRUXIT
KONRADUS ROSSBER6.
LIPSIAE
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI.
MDCCCLXXXIII.
cr-
4
L
-;■>
PROLEGOMENA.
/6. - /^-^'y y
r
\Nq
LIPSIAE: TYPIS B. G. TEUBNEBI.
Quae Wattenbachius in praefatione, quam Vitae
sancti Willibrordi Alcuinianae praemisit (Bibl. rer.
Germ. ed. Jaffe tom. VI p. 38), de Thiofridi Vita
Willibrordi iudicat, ea profecto non sunt eiusmodi,
ut quemquam ad hoc opus edendum impellant. Dicit
enim vir doctissimus loc. laud. : ^Tribus post Alcuinum
saeculis Thiofridus Epternacensis abbas, qui a. 1110
obiit, novam Willibrordi vitam scripsit quae adhuc
inedita iacet et^ ut videtur, merito iacehit,' Non omni
ex parte Wattenbachii sententiae astipulatum esse
Ludewicum Weilandum inde apparet, quod eius
Vitae Willibrordi, quam abbas Epternacensis prosa
oratione conscripsit, aliquas tamen partes in Monu-
mentis Germaniae scriptor. tom. XXIII pag. 23—30
publici iuris fecit. Et hic quidem, ut est historicus,
ea sane capita digna existimavit, quae obhvioni eri-
perentur, quibus historiae medii aevi clarior quaedam
lux offundi posset: quid vero, si alia etiam causa
extet, cur, certa quaedam medio aevo scripta ut in
lucem proferantur, eruditorum hominum interesse
videatur? Interest autem eorum, qui in philologiae
historia perscrutanda operam et laborem collocent,
vel maxime inquirere, qualia fuerint scriptorum
medii aevi antiquitatis studia, unde, quomodo me-
moria veterum scriptorum servata sit et ad nostram
usque aetatem pervenerit, clarius perspiciatur. Ta-
a*
IV
PROLEGOMENA.
lem autem fructum uberrimum redundare ex operi-
bus Thiofridi si non omnibus, at certe Vita eius
metrica, et commentario nostro et ea horum prole-
gomenorum parte, quae est de Thiofridi antiquitatis
studiis, appariturum confidimus et speramus. Quan-
tumvis igitur non repugnantes illustrissimo illi
historico concedamus rerum medio aevo gestarum
cognitionem vix ullum emolumentum capere ex
Thiofridi carmine, tamen ea ipsa de causa, quam
modo attulimus, nos operam et oleum non perdidisse
pro certo habemus. Atque haec quidem hactenus.
lam ad ipsum praefandi munus accedentes pri-
mum pauca disseremus de Thiofridi vita et scriptis.*)
Vitae Thiofridi, si pauca et tenuia frustula ex-
cipias, quae ex eius scriptis promi possint, memoria
fere omnis debetur duobus catalogis abbatum Epter-
nacensium, quos post Marteneum (in Collect. ampliss.
tom. IV anno 1729 edito pag. 505—517) iterum
typis expressit Ludewicus Weiland in Monum. Germ.
SS. tom. XXIII pag. 30 — 38. Duobus autem locis
de Thiofrido agitur, quorum alter in priore, alter
in secundo catalogo habetur. Prioris catalogi verba,
quatenus huc faciunt, haec sunt, 1. 1. pag. 33 lin. 5:
'Ad postremum (Reginbertus abbas) successorem
sihi domnum Tiofridum designavit sicque 30, ordi-
nationis suae anno, 3. Idus Decemhris in pace qui-
evit et , . . . sepultus est Heinrico IV. imperatore cum
exercitu in Italia degente anno 26, regni eius. Prae-
*) Quae de Thiofridi vita et scriptis disserenda putavi-
raus, eis raaximam partem fundamentis innituntur, quae
Ludewicus Weilandus iecit, cum in operis illius summo opere
admirandi, cui titulus est 'Monumenta Germaniae historica',
scriptorum tomo XXIII ante hos VIII annos edito paginis
11—73 monumenta Epternacensia, quatenus ei ad historiae
notitiam aliquo pretio esse viderentur, typis excudenda cu-
raret. Noluimus autem eos, qui editione nostra utentur,
uude ad 'Monumenta' relegare, cum, quam difficilis sit per-
multis ad voluminosissimum illud et pretiosissimum opus
aditus, ipsi experti sciamus.
PROLEGOMENA. y
fuit autem huic loco a 13, anno Heinrici III.
usque ad 26, annum regni Heinrici IV, Quem
post hieiinium adiem domnus abhas Tiofridus Ro-
mae anno incarnationis Domini 1083, 13. Kal.
Decemhris ahhatiam suscepit eamque per 28 annos in
omnihus sequens vestigia praedecessoris sui, ut verus
Israelita strenuissime rexit anno incarnationis
Domini 1110, indictione tertia, tertio Nonas ApriUs
in senectute hona ohdormivit in Domino sepuUusque
est in conventu a Brunone Treverensi archiepiscopo.'
In altero autem catalogo 1. 1. pag. 34 lin. 10
haec extant:
'Theofridus ahhas anno incarnationis Domini
1083. 13. Kal. Decemhris ahhatlam Romae suscepit
eamque per 28 annos sirenuissime rexit ac anno 1110
incarnationis dominicae tertio nonas Aprilis ex hac
luce migravit, Praefuit autem huic loco a 28, anno
Heinrici IV. usque ad 3, annum regni Heinrici V.,
suhtilisque ingenii monimenta plurima in prosis et
metris et diversis historiarum cantihus, in quihus
mirifwe floruit, dereliquit,^
Quando et ubi natus sit, ignoratur. Eum pri-
maeva aetate in monasterio Epternacensi nutritum
ibique primis litterarum studiis imbutum esse Lud.
Weilandus inde concludere sibi videtur, quod anno
1031 elevationi (i. e. translationi) sancti Willibrordi,
quae in cap. XXXIV Vitae enarratur, interfuerit.
Sed quem affert locum ex Thiofridi Floribus epita-
phii sanctorum I cap. 6 (cod. Goth. 70 fol. 111'
lll^) Hnsinuavitque (Humbertus abbas) per ea quae
potuit dicere facile nos posse conicere maxima esse,
quae vel non potuit vel timuit verhis exprimere^ ad
sententiam suam probandam, dubito, an is necessario
ita intellegi debeat, ut Thiofridus ipse in elevatione
ista interfuisse putandus sit. Quod enim 1. 1. dicit
'nos posse conicere', videtur illud aut ex persona,
ut ita dicam, audientium dictum esse, aut sensu
generali pro 'omnes quicunque audiunt et audient'
VI
PROLEGOMENA.
positum. Cf. Wattenbachii praefatio in Alcuini Vitam
S. Willibrordi (Jaffe Bibl. rer. Germ. tom. VI pag. 35)
et Diimmleri prooemium in Alcuini carmina (Poetae la-
tini aevi Carolini rec. Em. Diimmler tom. I pag. 163).
Utut autem illud ^nos' intellegendum est, oriuntur
non exiguae difficultates comparatis anno 1031, quo
ossa Willibrordi translata sunt, et anno 1110, quo
Thiofridus obiit. Quamvis enim in primo catalogo
1. 1. dicatur Thiofridum in hona senectute ohdor-
■mivisse^ tamen, etiam si anno 1031 non amplius
decem annos natus erat, cum mortem obiret anno
1110, non grandaevum, sed senem decrepitum nona-
ginta fere annorum eum fuisse apparet. Idem, ut
ipse testatur Vit. metr. II 675, hanc Vitam compo-
nebat anno 1105 agebatque, modo rata sit compu-
tatio nostra , quam modo fecimus , eo anno octoge-
simum quintum annum; virum autem natu tam
grandem tale opus, quale est Vita Willibrordi me-
trica, suscepisse et brevi absolvisse persuadere equi-
dem raihi non possum. Sed missam faciamus hanc
quaestionem, utpote quae ad certum finem perduci
nequeat neque multum conferat ad interiorem Thio-
fridi scriptorum cognitionem. Summa familiaritate
eum usum esse Brunonis, qui anno 1102 archiepisco-
pus Treverorum factus est, cum inde apparet, quod
Flores epitaphii sanctorum ei dedicavit, tum ex ipsius
verbis, quibus in dedicatione illius operis utitur. In
eadem dedicatione etiam ^consanguineorum Brunonis
in se dignationis ac henivdlentiae* mentionem facit.
Quemadmodum autem comites Laufenses, quorum de
gente nobili Bruno archiepiscopus oriundus erat,
benevolentes et gratiosos in Thiofridum se praesti-
terint, nescimus. Weilandus suspicatur eos monacho
copiam fecisse studia in schola Epternacensi cum
ntilitate incepta etiam aliis locis, fortasse Leodii
seu Parisiis, continuandi. Quae quidem ut incerta
in medio relinquo. Certiora ea sunt, quae ex cata-
logorum locis supra allatis cognoscimus. Igitur Re-
PROLEGOMENA.
VII
ginbertus abbas, qui praefuit monasterio Epternacensi
ab anno 1051 usque ad annum 1081, antequam diem
supremum obiret, successorem suum designavit
Thiofridum. Mortuo autem Reginberto fieri non
potuit, ut statim abbatis munus Thiofridus susci-
peret, ea de causa, quod Heinricus IV. imperator
eo tempore in obsidenda Roma occupatus erat. Atque
cum ne duobus quidem annis post imperator in Ger-
maniam revertisset, Thiofridus Alpes transgressus
eum adiit (cf. prioris catalogi 1. 1.), ut de manibus
eius sceptrum regiminis acciperet. Extiterunt mo-
derno tempore, qui contenderent Thiofridum per
biennium rem habuisse cum competitore partes Hein-
rici imperatoris sequente, cum ipse a Gregorio VII.
papa staret, et Romam profectum ab hoc abbatiam
Romae suscepisse. Quod qui fieri potuerit, aegre
intelleget, qui res sub finem anni 1083 ad Romam
gestas contuitus erit. Neque ita verisimile est eum,
qui contra aemulum imperatorium papae auxilio
palmam tulerit, tanta cum reverentia Heinrici impe-
ratoris mentionem fecisse, ut exempli gratia Vit.
metr. II. 671—680 eius originem a Karolingis repe-
tierit ibidemque v. 674 de eo dixerit : Heinricus . . .
Caesar et Augustus, quo fulget sidere mundus* Ne
plura, in tota hac quaestione aestimanda eis calculum
addo, quae Lud. Weilandus 1. 1. pag. 12 exposuit.
Thiofridum monasterio Epternacensi strenuissime
praefuisse uterque testatur catalogus. De singulis
rebus ab eo gestis nihil scimus, excepto quod ipse
narrat in Vita Will. cap. XXXVI bellum domesticum
inter insulae Walichrensis habitatores exortum se con-
ciliante esse compositum. Anno 1110 tertio Non. Apr.
in bona senectute obiit et a Brunone, archiepiscopo
Treverensi, familiarissimo suo, in conventu sepultus
est. Ingenii ubertate eum floruisse et multa cum so-
luto tum vincto sermone scripta reliquisse in altero
catalogo disertis verbis narratur. lam igitur, quae de
eius scriptis commemoranda videantur, liceat exponere.
VIII
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
IX
Vztam s. Liutwini, archiepiscopi Treverensis,
eum scnpsisse ipsius testimoniis coufirmatur. Dicit
enim m exordio Vitae Willibrordi prosaicae: ^cum arde
dtctassem vttam..., Liutwini.... et sparsissem Flores
^itaphn sanctorum per 4 volumina' et in dedicatione
l^iorum ad Brunonem archipiescopum Treverensem-
errata corrigite et consultus exemplo predecessoris
ac nutntorts ac sanguine propinqui vestri, Udonis
archypresuhs aeternae memoriae , quivitam... Lwit-
wim a me quahcumque stilo caraxatam sui testimonii
corrohoravent examine'. Hanc eandem esse vitam
Liutwmi, quae vulgo Nizonis, abbatis Mediolacen-
sis nomme fertur, Pierius (Act. Sanct. Sept. VIII
r l?/\r'?^T.''^^^*^^ ^s* ^* Weilando (L L paff. 13)
m ^^**^^b.ach^o. (Deutschlauds Geschichtsquellen
' ««) encisse videtur. Waitzius (M. G. SS. VIII
pag. 115) eam Vitam circa vel post annum 1070
scriptam esse censet idemque, quibus codicibus
contineatur , et adhuc ineditam eam esse ibidem refert
iir^o • ^^^ ^P^^^P^^^ sanctorum post annum
UUJ si non elaboravit, at certe Brunoni archiepis-
copo Treverensi dedicavit, qui eo ipso anno archie-
piscopatum nactus est.
Post hoc opus Thiofridum Vitam Willihrordi
prosaicam aggressum esse ex loco Vitae pro-
saicae supra allato, vivo adhuc Heinrico IV, ex
^il?w? .t'^^%^.'"'^^°' ^^*^^ Pa*^*- lam cum Vitam
WitUhrordi metricam se anno 1105 condidisse
ipse testetur Vit. metr. II 675, Vitam autem pro-
saicam ante metricam confectam esse certis prodatur
vestigiis, illam anno 1103 vel 1104 exaratam esse
consectanum est.
Eodem fer^ tempore Sermonem in die na-
tali sancti Willihrordi et Sermonem in die
natalt sancti Wilgisli, patris Willibrordi, ab
60 compositos esse verisimile est.
rri,- 7!^/^^.f«.»^c^«e Irminae, quae a quibusdum
lHiotrido tribuitur, huic non deberi sed confundi
\\
cum Vita Irminae Theoderici Chronico Epternacensi
eiusdem Theoderici inserta (quae extat in M. G. SS.
XXIII pag. 48—50) extra dubitationem posuit Lud.
Weilandus L L pag. 40. Idem vir doctus Sermones
duos de sanctorum reliquiis et veneratione,
qui in Bibliotheca maxima patrum (ed. Lugd. 1677
tom. XII 417—419) sub nomine Thiofridi abbatis vul-
gati sunt, nostro Thiofrido vindicat, cum ipsum
eandem materiam in libris Florum tractasse constet.
De codicibus, quibus Thiofridi scriptorum me-
moria ad nos pervenit, conferantur M. G. SS. tom.
XXIII pag. 19 et tom. VIII pag. 115, de Vitae
metricae codicibus infra pauUo fusius exponetur.
Ineditam esse adhuc Vitam Liutwini iam supra
commemoravimus, Fiores epitaphii sanctorum publici
iuris fecisse Luxemburgi anno 1619 loannem Rober-
tum soc. lesu testantur, ut Weilandus L 1. pag. 20
dicit, Mabillonius, Perierius, Marxius. Vitae Willi-
brordi prosaicae particulas quasdam (cap. XII. XXII.
XXIV. XXIX. XXXIII. XXXIV. XXXV. xxxyi),
ex quibus aliquem fructum ad liistoriae notitiam
reduudaturum speraret, typis excudendas curavit
Lud. Weilandus 1. 1. pag. 23—30, reliqua adhuc in
scidis latent. Vitam metricam nuper anno 1881 (in
progr. gymn. reg. Trever.) e codice bibliothecae
municipalis Treverensis LXXXIV edidit Richardus
Deckerus. Sermones in die natali Willibrordi et Wil-
gisli adhuc nusquam impressi videntur.
Haec habuimus, quae in universum de scriptis
Thiofridi eorumque codicibus et editionibus afferenda
putaremus. Nunc cetera missa facientes et in Vita
metrica, quam infra edituri sumus, nos continentes
exponemus paullo uberius de codice Gothano, in quo
praeter alia Thiofridi scripta eius Vita Willibrordi
metrica extat.
Liber ille pretiosissimus , qui numero 70 signa-
tus in bibliotheca ducali Gothana asservatur, est
membranaceus , in folio scriptus, foliorum centum
X PROLEGOMENA.
undequinquaginta. Una manu nitidissime eum exa-
ratum esse testantur et Lud. Weilaudus (M. G. SS.
XXIII pag. 19) et is, qui mense Novembri anni 1882
Vitam metricam in usum meum contulit, Ludewicus
Pertsch, bonae spei adulescens. In delineandis eis,
quae hoc codice continentur, verbis utar Weilandi'
cum ipsi mihi quamvis cupienti librum Gothanum'
manibus versare non contigerit. Weilandi autem
verba haec sunt:
'Complectitur: a) t V imaginem monachi nigri
hbrum magnum in manibus gerentis, cui inscripta
sunt aureis litteris:
Thifrid verna tuus, Wilhrord*), hoc dedico mimus.
raupens mgeni tibi prome volumen honori.
St quid desipui, veniam da; te, tua scripsi.
In lihrum vitae me, laus mea, spes mea, scrihe,
— h) f. 2' imaginem sancti Willibrordi in sella rubra
sedentis, missali viridi induti, pallio amicti, nudi
capitis, dextram ad benedicendum elevantis, sinistra
hbrum gestantis. — c) f. 2^-45- Vitam prosaicam.
-- d) f. 45^—56- Sermonem in natali sancti Willi-
brordi. - e) f. 57'-— 94^ Vitam metricam. — f) i
94v_98r Sermonem in natali sancti Wilgisli abba-
rvv.' 7~-A^^ ^' ^^^ imaginem monachi nigri, immo
Ihiotridi, corbem floribus plenam manu gestantis
et stantis ante pulpitum , quo liber superpositus est,
mscnptus : Extruo pyramidas, cyhoria, colligo flores . . .
(cetera lam legi nequiverunt). — h) f. ^^^ imaginem
repraesentantem scrinia reliquiarum, tumbas sepul-
crales, varii generis tormenta. — i) f. 99^' Incipit
prohemium in lihrim florum epijtaphii sanctorum f.
100'^ Olivae uheri, pulchrae, speciosae (initialis littera
O contmet imaginem archiepiscopi sedentis, capillis
albis, mitra alba, rubro missali pallioque induti,
Txr-iV ^^^ solvendum est compendium, quod in cod. extat, non
Wtlbrorde, ut Weilando videtur; nusquam enim elisionem
admittit noster.
PROLEGOMENA.
XI
sinistra librum gerentis, dexteram ad benedicendum
ante pectus tenentis, cum inscriptione : Brun archie-
piscopus^)\ f. 'iOO' fructiferae in domo Domini sanc-
tae Trevericae sedis archypresuU Brunoni oleaster
aridus Efternacensis caenohii nullius momenti ygu-
menus Thiofridus etc. usque ad f. 149^^ med. —
lc) f. U^"" med. legitur manu saeculi XII in. descriptio
redituum.' HaecWeilandus. Ludewicus autem Pertsch
de ornatu, quo Vita metrica instructa est, haec per
litteras mecum communicavit. Duo versus prologi
initiales Frologus in vitam . . . . et Non salit ingenii ....
f. 57 •• aureis litteris maiusculis in campo rubro, auro
circumsaepto scripti sunt. Littera initialis N vocis
Non splendidissime picta est coloribus aureo , rubro,
caeruleo, albo. Splendidius etiam ornati sunt ipsius
Vitae duo priores versus totam paginam sequentem
expleutes: Inci^nt heroicis.... et Quadrifidi cosmi....
Tota haec pagina caeruleis et aureis lineis cincta
est. Versus prior tres lineas in rubro campo scriptas
et viridi margine circumdatas complectitur. Verbi
Quadrifidi littera initialis Q eisdem coloribus picta
est, quibus illud N, de quo pauUo supra diximus,
caudaque eius crocodilo aureo efficitur, reliquae
litterae omnes maiusculae auro pictae. Librorum
IL IIL IV tituli: Incipit liber II.... III
IV cum singulis eorum versibus initialibus eodem
modo atque in prologo ornati sunt. — Versus
carminis omnes in fronta habent litteras aureas maiu-
sculas. Ceterum omnia verba cum nomina propria
tum appellativa aequaliter minusculis litteris scripta,
quatenus non in versuum initio locum habent, ex-
ceptis nominibus Wilhrord ( Willihrordus) et Thifrid,
quorum litterae paullo altiores. Compendia in codice
adhibita paucissima atque ea vulgatissima.
*) Ad hunc locum Weilandus annotat: Notandum ima-
gines omnes pro tempore pulchras esse et praesertim colorum
elegantissima electione excellentes.
XII
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
XIII
lam si quaerimus, quo tempore exaratus sit cod.
both. 70, non est, quod obloquamur Weilando eum
initio saeculi XII. tribuenti (nam quod dicit XI.
saeculo, manifestus error est calculi), sed autographon
esse Thiofridi vix poterit mihi persuaderi. Nam ut
omittam temporis ordinem in singulorum scripto-
rum collocatione non servari et nomen Thiofridi
similiter ac Willibrordi altioribus litteris pictum esse
ductus htterarum perquam aequabiles et stabiles ma-
num nequaquam senilem produnt, nedum senis, qui
paullo post in senectute bona obdormivit. Neque
verisimile est ipsum grandaevum abbatem tantum
yolumen in fratrum suorum usum conscripsisse. His
igitur causis adducti minime quidem negamus codi-
cem Goth. 70 Thiofrido esse coaevum, uec vero ab
ipso auctore, sed eius mandatu et auspiciis ab Epter-
nacensis monasterii monacho quodam scribendi
pingendique peritissimo intra annos 1105—1110
conscriptum esse statuimus. Hactenus de libro Go-
thano.
Alter codex, quo Vita metrica continetur, Tre-
veri extat in bibliotheca municipali numero insigni-
tus LXXXIV. Hunc Weilandus XIL, Deckerus autem,
qui ex eo Vitam metricam edidit, XIII. saeculo ex-
aratum esse putat. Qui cum multo sane recentior
sit, ut ipsa orthographia docet, multoque deterior
Gothano, non nimis moleste tuli, quod petenti mihi,
ut huc transmitteretur codex, paragraphus quidam
bibhothecae ilhus statutorum obstabat. Neque enim
ideo illum librum meis oculis inspicere volebam,
quod multum fructus inde me capturum sperarem
sed quia suspitio suberat in editione Deckeriana non
pauca typothetae vel ipsius editoris errore perperam
exhibita esse. Nam quod I 65 orans — orat pro ovans
•—ovat, 1 156 rigiiit pro viguU, I 418 care pro cave.
U 7J7 viventem pro virentem, III 5 acervae pro
acerracy III 291 aviditate pro ariditate, IV 57 remo-
vatur pro remoratur legitur, id eo referendum vide-
/
tur, quod litterae r et v a> Deckero similiter pictae
oculos typothetae fefellerunt. Eidem typothetae tri-
buendum videtur, quod I 69 forte pro fonte, I 232
tellas pro tellus, II 37 Bunus pro Durus, fortasse
etiam quod II 148 scio pro scis, II 480 prandes pro
prandeo, II 539 soUs pro soliOj II 616 Ita pro Sta,
III 93 Yppom pro Ypponi, IV 316 spe pro ope re-
praesentantum est. Contra ipsius , ni fallor , editoris
culpa accidit, quod II 40 leniatur pro leviatur, II 87
Sinit pro Sivit, II 97 ingens pro vigens, II 129
quem pro quoniam, II 178. nohis pro nolis, III 173.
177. 244 nohis pro vohis, 11 G\3 Indicium yro ludicium,
III 276 visum pro iusum, III 353 novit pro vovit, IV 322
septem pro septeni, IV 324 vis pro ius exhibitum
est. His igitur locis omnibus eum, qui operam daturus
sit codicem Treverensem denuo inspicere, veram
scripturam inventurum pro certo habeo, fortasse
etiam pluribus. Sed tamen his etiam vitiis detractis
sat niagnus numerus locorum relinquitur, quibus ille
codex lectiones manifeste vitiosas praebet, ut ue
momentum quidem temporis dubitari liceat, utri
codici priores deferendae sint. Quare, quod in nostra
annotatione critica nihilominus etiam libri Treverensis
(vel potius Deckerianae eius libri editionis) lectiones
ascribendas duximus, non ea de causa factum est,
quod eas ullius momenti ad textum constituendum
putaverimus, sed quo luce clarius perspiciatur, quanto
Treverensi codice Gothanus sit superior.
De Deckeri editione quid sentiam, cum iam
in censura eius (Philolog. Rundschau 1882 pag.
1112—1119) exposuerim, ea, quae ibi dicta sunt,
hic breviter repetere sufficit. Deckerus igitur in
nota praefationi adiecta profitetur se codicem
Trev. LXXXIV 'accuratissime descripsisse neque
quidquam mutasse, nisi quod in finibus verborum
primae declinationis ae pro e substituerit atque
membra orationis per notas nostro more distinxerit'.
Mallera, nihil omnino mutasset neque distinguendi
XIV
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
XV
signa interposuisset. Nam ae pro e tantum abest,
ut aequaliter in casibus primae declinationis substi-
tuerit, ut nonnunquam littera e in adiectivis et sub-
stantivis servata eis speciem praebeat adverbiorum.
Sic, ut paucis me contineam, I 89 speculative reti-
nuit, ubi scribendum erat specidativae^ eodemque
modo I 389.390 speculative et adive pro -ae, sic I 70
thetitoince pro teutonicae, sic III 188 pene pro poe-
nae. Multo autem acrius editor corripiendus est ea
de causa, quod nostro more, ut hodie dicimus , inter-
punxit. Innumeris enim locis tam inepte signa illa
posuit, ut perspicuitatem non modo non auxerit,
sed saepenumero prorsus obscuraverit. Nec vero
aliter ei usu venire potuit, cui saepissime ne intel-
lectus quidem verborum pateret. Quod ita se habere
non solum multi loci textus demonstrant, sed multo
etiam magis notae, quibus margiuem inferiorem —
ornavit dico? immo foedavit. Nam ut taceam de eis
annotationibus , quibus verba satis nota per notiora
reddit, ut puta paedor per odor foedus, malus, cleptim
per furtim, perditio per ruina, exitium, non pauci&
locis falsissima profert. Quid enim, quod I 1 criisma,
quod signiiicat modos musicos^ per cymhalum inter-
pretatur, I 91 Heliam prophetam pro HeliOy sole^
accipit, I 195 symmystas simpliciter socios esse putat,
cum sint secretorum conscii, quid quod I 492 zodia^
i. e. animalia^ signa zodiacij per zona reddit, II 188
clihanum, quod est fornax^ thoracem ferreum, qiio
pectus tegitur, putat, II 484 dipsadem anguem cum
dixl^a sitis confundit, III 297 &e^w7am arborem intellegit,.
cum Thiofridus aperte voce hebraica hethtdah, quod
est virgo, utatur, IV 137 quilismata dicit sucum ex-
pressum^ cum vox illa significet vihrationes vocum?
Quae cum ita sint, meritum editoris tantum in eo
conspici potest, quod Thiofridi libro ex bibliotheca-
rum umbraculis protracto fontem largum aperuit,
sed ita, ut aquae de Jimo purgandae non ipse subiret
negotium, sed relinqueret aliis.
,1
lam, quoniam de Vitae metricae codicibus eius-
que editione Deckeriana sat multa attulisse nobis
videmur, revertentes ad Thiofridum de fontibus, ex
quibus hausit, de eius genere dicendi, antiquitatis
studiis, re metrica verba faciemus.
Ac fontium quidem, ex quibus hausit, uberrimus
est Alcuini , nobilissimi illius Caroli Magni secretarii,
Vita Willibrordi. Nam quamvis hic noster Alcuinum
reprehendat propter neglectam saepissime syllabarum
quantitatem (I 3 sqq.) et quod ex miris miranda,
ex stupendis stupenda praeterierit (III 23 sqq.), tamen
usque eo se applicavit ad eius opus, ut rerum ge-
starum ordinem ab illo adhibitum tantum non ubique
servaverit. Etiam in eo Alcuini exemplum secutus
est, quod duplicem Vitam W^illibrordi composuit,
alteram soluta oratione, alteram versibus heroicis
conscriptam. Praeter Alcuini autem Vitam etiam eius,
qui ante illum Vitam V^illibrordi composuerat stilo
videlicet rudi, monachi cuiusdam natione Scoti, men-
tionem facit (III 21), Weilandusque (M. G. XXIII
p. 13) ex parcis quibusdam additamentis (Vitae pro-
saicae) concludi Hcere censet Thiofrido etiam Scoti
illius opus non incognitum fuisse. Idem vir doctus
docet eum etiam Bedae Ecclesiastica historia An-
glorum usum esse et in eis, quae cap. XXII Vitae
pros. de Pippini gestis narrentur, Reginonis chroni-
con, porro cap. XXIII Vitam sancti Bonifatii a
Willebaldo, cap. XXIX (Vitae pros.) Vitam sancti
Willehadi ab Anskario scriptam et cap. XXX Vitam
quandam sanctae Amalbergae ad ampliandam narra-
tionem adhibuisse, cap. autem XII (Vitae pros.)
codicem antiquum traditionum excussisse. In ultimis
autem capitibus (XXXI— XXXVI) eidem Weilando
videtur ea, quae in monasterio scriptis vel traditione
memoriae conservabantur quaeque ipse vidit, audivit
vel egit, litteris mandavisse. Hactenus de fontibus.
De Thiofridi autem genere dicendi disputanti
quamvis distinguendum sit inter ea, quae pedestri
XVI
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
XVII
sermone conscripsit , et versus eius , tamen non pauca
offendunt, quae his cum illis communia sint. Hoc
in numero referenda est et nimia verborum grae-
corum affectatio — occurrunt enim in Vita metrica
plus ducenta diversa — et consuetudo eius orationem
multis scripturae sacrae et scriptorum antiquorum
flosculis adornandi. Verum cum oratio eius soluta
enuntiatis prolixissimis et intolerabili verborum tu-
more nauseam moveat legentibus, versus eius non
solum his vitiis fere omnino carent, sed vel, dum
absurdum illum vocabulorum graecorum abusum
auctori ignoscas, non sine elegantia quadara et venu-
state profluunt. Inter eas autem dictionis proprietates,
quas in deliciis habet Thiofridus in Vita metrica,
duae praeter ceteras conspicuae: primum quod ver-
bum, idque saepissime substantivum, in versu ante-
cedenti positum initio insequentis versus addita
accuratiore definitione repetit exemplum secutus
Vergilii aliorumque poetarum romanorum, deinde
quod vocabula ex eadem radice oriunda, saepe etiam
similiter sonantia, in eodem versu ita ponit, ut sibi
quodammodo respondeant et communi quodam vin-
culo iungantur. Atque de hac re infra in re metrica
perhistranda pluribus verbis agetur, illius autem
exempla haec sunt:
I 18 sqq solem peperere Britanni,
Solem Wilbrordum, qui comit lumine mundum,
Lumine caelesti, divini spermate verbi.
I 210 sq delegit in ordine stellas
SteUas signiferi praestautes sidera caeli.
Eodem modo repetita habes I 229 sq. pondera
281 sq. coetu 285 sq. te 308 sq. prospicit 317 sq.
munus 327 sq. igni 329 sq. ligna 468 sq. pneumate
505 sq. summi 511 sq. sedes II 4 sq. grex 16 sq.
tempus 154 sq. anguis 225 sq. iselus 304 sq. limite
561 sq. agnum 642 sq. omne 659 sq. sol 711 sq.
dux 739 sq. lex 741 sq. pernox III 9 sq. lumen
230 sq. vascula IV 140 sq. arae 189 sq. agmen
I
./
334 sq. gens 350 sq. signo. — Non tam dictionis,
quam orationis est illud stili genus, quod narrationis,
ut ita dicam, filum non raro interrumpit digressio-
nibus, quas aliquotiens formula reditus ad propositum
sequitur. Sic I 70—72 de Willibrordi nomine tres
versus inserit, I 156—192 de regula monachica agit,
I 431—461 de portis somniorum eburnea et cornea,
II 28-36 de nomine Ongendus, II 125—137 de
iudicii divini severitate, II 181—202 de ira coher-
cenda, II 649—680 de stemmate Pippinorum, III
21—45 de prioribus Vitae Willibrordi scriptoribus,
III 81—94 de miraculo ab Augustino relato, III
162—222 de monachorum nomine et officiis prae-
missa admonitione, ne furtum committerent , III 274
—281 de corruptis sacerdotum moribus, IV 33—38
de cordis humani perversitate, IV 99—102 de fluxi-
bus corporis humani. Quae digressiones cum ex
parte ita comparatae sint, ut admonitiones et cogi-
tationes contineant, haud exigua pars earum auctori
occasionem dat doctrinae suae ostentandae. Et multi-
plici eum instructum fuisse doctrina cum ceteri eius
libri, tum potissimum Vita metrica ostendit. Qua
de causa non alienum videtur a proposito nostro
expedire, quibus studiis abbas Epternacensis imbutus
fuerit.
Atque eum ut virum monasticum scripturam
sacram penitus cognitam habuisse, non est, quod
miremur. Unde fit, ut permultas res aut in Vetere
aut in Novo Testamento narratas intexat carmini
suo et sententias laudet et verbis in Vulgata inter-
pretatione obviis utatur. Inter scriptores ecclesia-
sticos eum Augustinum cognovisse ex narratiuncula
III 81 sqq. apparet, quam ex libro Augustini de
civitate Dei XXII 8 sub fin. desumpsit, operae
autem Hieronymi quaestionibus in Genesin navatae
indicio sunt verba hebraica is et issa (I 59).
Multo autem maiorem, quam in patrum eccle-
siasticorum operibus, operam collocasse videtur
Thiofridi Tita Willibr. metr. ed. Roesberg b
XVIII
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
XIX
in poetarum aliorumque scriptorum latinorum libris:
id quod non solum frequenti imitatione eorum, sed
etiam verbis eorum aut nihil aut pauUulum mutatis
in textum Vitae metricae receptis proditur. Horum
omnium latissime patet Vergilii, Lucani, Horatii
imitatio, parcius, sed ita, ut dubitare non liceat,
luvenalem, Persium, Sedulium sequitur, imitationis
Ovidianae nonuulla quidem vestigia offenduut, nec
vero ea tam aperta, ut ad eum de consilio se appli-
casse verisimile sit. Servii commentarium in VergiL
Aen. quin ante oculos habuerit I 460, Martianum
Capellam compluribus, Sallustium, lustinum, Boe-
thium, Frontinum gromaticum singulis locis, dubitari
omnino non potest. Aliorum etiam scriptorum, ut
Ciceronis, Silii Italici, Ausonii, loci interdum animo
eius obversati esse videntur. Graecos scriptores sua
lectione ipsos cognitos habuerit necne, quamvis multa
verba graeca versibus suis inseruerit et Homeri Ili-
adis et Odysseae mentionem faciat, disceptare equi-
dem non ausim: nec vero negari poterit eum ahqua
tamen scientia linguae graecae instructum fuisse.
Huc non facit, quod proverbium graecum ovog kvQag
laudat (II 474), quippe quod ex Martiano Capella
discere potuerit et meo quidem iudicio didicerit, mi-
nus etiam permagnus numerus verborum graecorum,
quibus carmen suum exornavit, cum pleraque eorum
apud scriptores latinos, ut puta luvenalem, reperi-
antur: sed tamen nonnulla verba graeca in libris
latinis non extantia apud Thiofridum offendunt,
quae unde haurire potuerit nisi aut ex viva voce
graece scientium aut ex scriptis graecis, non inteL
lego. Quid quod noys et stayros scribit verbis graecis
vovg Qi OxavQog ad litteram redditis? Quid quod in
vocabulis, quae sunt mathetes, paracletus, anachoreta,
hegumefius codicum scriptura mathyteSy paraclytus,
anachorita, ygumenus pronuntiationem illam Graeco-
rum recentiorum, quae itacismus vocatur, prodit,
cum in aliis plerisque, velut allegoria, athleta, mathesis,
*
.;J
ephehus, consueta veteribus Graecis et Latinis pro-
nuntiatio optineat? His igitur vestigiis quamvis
tenuibus Thiofridum graecae linguae non omnino
ignarum fuisse patet, lectionis autem graecae apud
eum specimina indagare potui nuUa. Sed vereor,
ne iusto longior fuerim in hac re explananda ; quam-
obrem ad eam partem propositi mei trauseo, quae
est de Thiofridi re metrica.
Conscripta est Vita Willibrordi metrica versibus
heroicis atque eis, qui vocantur, leoninis. Hos ita esse
comparatos, ut totius versus vox finalis et prioris
partis vox extrema sint homoeoteleutae, sive, ut re-
centiore quodam termino utar, rimo coniunctae,
nemo est qui nesciat. Sed cum scriptorum medii
aevi, qui quidem carmina latina pangentes hexametro
dactylico utantur, plerique rimos disyllabos adhibeant,
apud Thiofridum tales versus minime quidem desunt,
sed tamen longe plurimi versus singularum syllaba-
rum rimis instructi sunt. Neque raro fit, ut rimi,
qui vocantur, non sint puri, sed pro eis illud con-
centus genus locum habeat, quod assonantiae nomine
significari solet. Atque cum ad illa duo homoeote-
leutorum genera priora illustranda exemplis non
opus sit, paucos afferam versus, in quibus pro rimo
puro assonantia optinet. Igitur I 283 homoeoteleu-
torum munere funguntur acclamatum etpontifi-catu,
1 372 maculas et Adamy 1 400 eum et comitatu^
I 509 exultarent et veniret Tales versus inter
plus duo milia, e quibus totum carmen constat,
circiter septuaginta inveniuntur.
Sedes prioris homoeoteleuti non certa est, sed
tamen plerumque congruit cum caesura penthemi-
meri, multo rarius cum hephthemimeri (1 65. 122.
133. 141. 149. 328. 423. 466. II 10. 28. 45, 329.
336. 374. 375. 474. 591. 592. III 80. 100. 236.
IV 13. 200. 305. 306. 324. 346) vel cum trochaica
II 746. III 85) vel cum trithemimeri (I 427. II 148.
V 362). Nonnunquam etiam prius homoeoteleuton
b*
i
XX
PKOLEGOMENA.
locum habet in fine pedis tertii, ita ut versus in
duas pares partes dissecetur (I 38. 338. 359. 384.
^5. 439. II 61. 174. 421. 755. III 33. 180. 201.
IV 278), vel, quod mirere, in fine pedis alterius
(I 159. 265. 285 accedente in hoc versu rimo post
quartum pedem II 151. 262. 339. III 179). Aliis
locis atquehis, quosdiximus, homoeoteleuton rarissime
ponitur; extat autera ter iu alterius pedis thesi pri-
ore (II 36. 140. III 284), semel in quarti pedis thesi
priore (I 512), semel in quinta arsi (II 381). In
eorum versuum, quorum prius homoeoteleuton non
congruit cum penthemimeri , nonnullis evenit, ut
sohtis duobus rimis accedat tertius, quo illi quodam-
modo firmentur et fulciantur. Aflfero exempli gratia
II WAngelicam non humanam ducens Jiomo vitam,
II ^"^4. 375 Effusus velut infusus fluit inde refusus.
Ebiherant et transierant hymnumque canehant.
Praeterea conferantur versus 11 45. 329. 336. III 236
IV 306. I 338. 359. 405. 439. H 408. 421. 755.*
Carent homoeoteleutis versus Horatiani III 204—207.
Caesurarum frequentissima semiquinaria. Eam,
quantumvis in eodem versu concurrat hephthemi-
meres, principalem esse censebimus in omnibus eis
versibus, in quibus syllaba homoeoteleuta in tertia
arsi posita est.
Praeter semiquinariam saepissime occurrit semi-
septenaria cum semitemaria coniuncta. Eius exempla
haeee: I 285. 328. 338. 359. 427. 439. II 10. 28.
45. 148. 329. 336. 340. 374. 375. 474. 591. 592.
III 80. 100. 236. IV 13. 200. 305. 346. 362.
Eadem cum penthemimeri coniuncta locum habet
(omissis eis versibus, quorum prius homoeoteleuton
congruit cum penthemineri) : I 65. 122. 144. 149.
IV 324.
Sola hephthemimeres quinquies invenitur: 1 133.
405. 423. 466. IV 306.
Sola semiternaria instructi sunt hi versus I 159.
512. II 381. 755. III 33. 179.
PROLEGOMENA.
XXI
Trochaicae cum semiternaria coniunctae unum
exemplum III 85, nec plura trochaicae solius II 746.
lusta caesura caret versus III 284.
Brevius egissem de caesura, nisi nuper in cen-
sura libri G. Fraccaroli, cui titulus est 'Saggio sopra
la genesi della metrica classica', a G. Stierio scripta
(in Philol. Rundschau 1882 p. 817-821) legissem
Fraccarolium contendere caesuram semiseptenariam
aevo medio prorsus evanescere: in Thiofridi autem
carmine, ut vides, sat multi versus ea caesura in-
structi sunt.
In subtiliores leges, quibus astricti sunt opti-
mae aetatis poetae latini, inquirere in Thiofrido
nostro vix licitum. Notanda tamen haec: Nusqiiam
Thiofridus hiatum admittitj nusquam elisi-
onem, nusquam versum spondiacum. Nam
I 401 non est pronuntiandum don' terarchae, sed
dona j^rarchae, neque IV 86 Fopp^ terarcham, sed
Poppo jSrarcham.
Prosodiae normas cum in universum servet
auctor, tamen in verbis graecis aliisque non latinis
saepissime falsa utitur prosodia, sed ita, ut in sin-
gulis quibusdam vocabulis plerumque sibi constet;
velut ubique in ecclesia et mysterium eisque, quae
inde descendunt, secundam syllabam corripit, in
coenohita eandem producit, alia similia. In verbis
latinis falsa pronuntiatio non ita frequenter occurrit
et in his quoque certa quaedam regula observatur.
Sic, ut exemplis utar, vox, quae est cor, non solum
in arsi (I 444. 496. II 38. IV 281), sed vel in
thesi (II 225. III 356. IV 33) producitur eodemque
modo fel bis in thesi I 180. II 475; sic in verbo
copulandi prima syllaba semper corripitur II 210.
468. III 374, in deluhrum paeuultima II 132. 261,
in foris ultima I 326. II 619; contra in adamantinus
bis paenultima producitur II 38. IV 281. Praeterea
singulis locis leguntur I 168 t^meti pro temeti (cum
iusta prosodia usurpata sit II 514), I 126 pros&pia^
XXII
PROLEGOMENA.
I 40o bobus, II 534 Mosella, III 26 deourio, II 60
tmpedtmentum, \l 675 quMrtigeno, III 354, modo
mtegra sit lectio, coniugi, et si qua forte me fuire-
runt. Commemorandum denique praepositionem in-
separabilem re ante ^c vel st corripi: II 54 r^stitU,
II 417 r^sciat IT 571 restitutae, II 582 resdvit Si-
miiiter III 203 in voce tetrastichmi antepaenultima
correpta est.
Non ita raro breves sjllabae arseos vi produ-
cuntur, plerumque accedente caesura penthemimeri.
i^uattuor autem earum productionum genera distin-
guenda sunt 1) priore vocabulo in brevem vocalem
exeunte, altero a duabus consonis incipiente: II 41
111 IJl. 2) priore vocabulo in consonautem ex-
eunte altero a littera h incipiente, unde positio
II II. 430. 703. III 174. IV 16. 35. 142. 3) priore
vocabulo m consonantem exeunte, altero incipiente
a vocali: I 132. 153. II 214. 462. 736. (Vocis cor
productiones, quae supra commemoratae sunt, hoc
loco omisimus.) 4) priore vocabulo in breveili vo-
f S?? ^«'^"''IqL altero incipiente ab una consona:
I 321. 383. 483. II 338. 437. IV 231
TT 90^^"'" *^%?,^hibita est in nomine Nereus:
II 291 Nereum. IV 41. 348 Nerei,
Allitterationis , quam hodie vocamus, tam fre-
quens est usus, ut dubitari nequeat, quin auctor
de consiho eam adhibuerit imitatus, ni fallor con-
suetudmem a poetis illius aetatis germanicis obser-
vatam Huius artificii non nisi pauca sed splendida
exempla atteremus, quibus, cuius intersit, facile plus
sescenta aha addere possit. Extat igitur
TTT Q^ ^^^? *^^^^ terram non tanto tempore tactam.
TTT 1 1 ^ f.^^i^^^ maternam mutans imitata novercam.
m 1 o7 T- ^'*^f ^ '''^^'' ^^^^ ^«^^«*^ 1«^^^ spirituales.
TT? lia o^^^ .^^' lapides constmat, limina, postes.
nT 007 ^'^'^^^''^'^^'^''^(^^ismihimortuusetcr
m lll Crrex atdcts nati iiat dulci chroma parenti.
PROLEGOMENA.
XXIIl
,;
III 230 sq. Nil habuit Yacuus praeter duo \ascula promus
Yascida de \irgis lentis conserta .salignis.
in 245 sqq. Vatris ^atroni colitis sollemnia nostri is,
'Pensum solvistis^ ^lencts epulas meruist
Sed nil est \illi, \ix possunt guttura tingis
l^on desperetiSy non murmure vos maculetisi
Omnia haec exempla omissis levioribus plurimis
ex una eademque parte carminis desumpta sunt,
nec minus refertae reliquae partes. Ad hoc studium
Thiofridi labdacismum, rhotacismum, mytacismum
aliaque eiusdem generis cumulandi etiam illud refe-
rendum est, quod saepissime in eisdem versibus vo-
cabula ex eadem radice oriunda sibi opponuntur
(ut III 123 novit noscere 131 gravi graviori 140
Horruit horrendum 145 tristis cum tristi 169 mundo
mundus aliaque innumera) saepe etiam verba simi-
liter sonantia iunguntur (ut I 228 portat — portumj
I 270 oves — ovanteSj II 713 sumeret — sumen,
784 sensi — sentinam, alia).
Apparet igitur Thiofridum in Vita metrica com-
ponenda artem satis mirabilem exercuisse, cum verba
carminis triplici vinculo, numeris antiquis, homoeo-
teieutis, allitterationibus, ligaret ita, ut oratio vere
vincta evaderet. Quae ars etiamsi nostris auribus
minus probatur, illud profecto concedendum erit vix
quemquam inter Thiofridi aequales extitisse, qui eum
arte metrica non modo superaret, sed ne aequaret
quidem.
Extremo loco horum prolegomenon nobis pro-
posuimus de consilio et instituto huius editionis
exponere.
Post ea, quae supra de codicis Gothani pretio
et auctoritate disseruimus, vix est, quod expressis
verbis dicamus nos in textu Vitae constituendo hoc
libro fundamento usos esse uuico et solo. Nam ut
omittamus aliquot calami lapsus, quibus, ut nullus
utique codex, ita ne hic quidem caret, errores ma-
nifesti in eo non iuveniuntur nisi perpauci. Atque
XXIV
PROLEGOMENA.
PROLEGOMENA.
XXV
cum illorum in numero habendum sit, quod I 513
Viltalhurg pro Viltdburg, III 359 invinctus pro in-
vidus, IV 220 Wilbrordu pro Wilhrordo scriptum
est, bis annumerandae videntur hae lectiones I 28
mgris 449 erasum II 102 currus 246 cultus M4:petrani
440 fulcit 600 quos 764 ahortum III 38 tricae 105
semate IV 7 laeta 256 sapori: quae quidem, pau-
cissimas si excipias, etiam in cod. Trev. extant.
Tam bonum igitur librum nacto non tam id mihi
agendum erat, ut verba codicis coniecturis emendare,
quam ut interpretando stabilire conarer. Hoc loco cum
facere non possim, quin me plerisque locis veram
lectionem iam tum, cum sola praesto esset editio
Deckeriana necdum collatio codicis Gothani in manus
meas pervenisset, invenisse asseverem, tantum tamen
abest, ut splendidis inventis acuminis ingenii osten-
tandi occasionem praereptam esse doleam, ut satis
habeam coniecturas meas tantum non omnes co-
dicis Gothani memoria confirmatas vidisse tamque
bonum subsidium ad textum recensendum mihi
suppetiise gaudeam.
Tota igitur recensione nostra ex codice Gothano
pendente taraen in una re secundaria etiam Treve-
rensi aliquid debeo. Ascripsit enim huius margini
nescioquis numeros capitum Vitae prosaicae. Qui
cum ostendant Vitam metricam fere omnino ad ordi-
nem Vitae prosaicae, omissis tamen duobus capitulis,
compositam esse doceantque, quae particulae huius
quibus partibus illius respondeant, e re dux: '^os
etiam huius editionis margini appingere et commen-
tarium ad capitum Vitae prosaicae dispositionem
conformare. Hi igitur numeri cum in margine si-
nistro additi sint, in dextro foliorum et paginarum
numeros, qui sunt codicis Gothani, ascribendos
curavi.
Quattuor librorum, in quos carmen suum divisit
auctor, versus in unoquoque libro separatim nume-
ravi prologo, ut in antiquorum poetarum carminibus
'ii
fieri assolet, quamvis sui iuris sit, continuis numeris
cum primo libro coniuncto.
In commentario concinnando id secutus sum
propositum, ut et res explicatione egentes et voces
remotiores et structuras difficiliores illustrarem, im-
primis autem locos scripturae sacrae , ad quos Thio-
fridi verba respiciunt, scriptorumque veterum lati-
norum, quos imitatur quorumque verba in usum
suum vertit, diligenter collectos ascriberem. Nec
vero omnes quos iaudavi, ita comparati sunt loci,
ut exempla haberi velint: non pauci etiam, inter-
pretationi ut servirent, allati sunt. Atque hos ab
illis ita distinguere studui, ut eis locis, qui propter
similitudinem quandam vel interpretandi gratia a me
ascripti sunt, notulam cf. praefigerem, eos autem,
qui exemplorum in modum seriptorls menti obver-
sati mihi videntur, sine ea nota ponerem.
Locos ex Alcuini Vita Willibrordi, Thiofridi
Vita Willibrordi prosaica, Theoderici Ghronico Ep-
ternacensi, aliis huc pertinentibus libris ductos tum
exscripsi, cum ad rerum sive verborum explanationem
aliquid conferre raihi videbantur: cuius operae eos
mihi gratiam habituros esse spero, quibus libri illi
non sunt ad manus.
De indicura adiectorum utilitate verba facere
superfluum mihi videtur.
Superest, ut ostendam, quemadmodum in edi-*
tione mea rem ortbographicam instituendam censu-
eri: ^^ Namque non dubito, quin futuri sint, qui
mirentur me non usitatam illam medio aevo ortho-
graphiam adhibuisse, sed eam ad eas normas revo-
casse, quae apud veteres valuerint. Qui si pervoluto
commentario meo intellexerint me earum ratiouum,
quas sequi solent qui in edendis medio aevo scriptis
versantur, haudquaquam ignarum esse potuisse, su-
spicabuntur, ni fallor, certis quibusdam causis per-
ductum me ab illorum usu et more recedendum
statuisse. Illi enim, quorum, cum viris historicis
Thiofridi yita Willibr. metr. ed. Rossberg:. b**
XXYI
PROLEGOMENA.
historiae fontes aperiant, intersit, ut etiam in sin-
gulorum verborum litteris fides historica et aetatis,
ut verbo recentiore utar, signatura repraesentetur,
ne meo quidem iudicio perverse agunt, quippe quo-
rum opera fontium instar haberi velint: me autem,
quiVitamWillibrordi metricam non tam historicorum,
quam philologorum in usum editurus sim, eisdem
legibus astrictum esse facere non possum, quin non
agnoscam. Sed ne quisputet me fidem historicam in
reddendis codicum litteris parvi pendere , in apparatu
critico omnes scripturae discrepantias ne minimis
quidem omissis accurate ascribendas duxi simul eis
satisfacturus, qui talibus sordibus, quales sunt ^damp-
nare, discaedere, penay hostia rehni pro ostia Rheni,
ylariSf tocins, aecclesiaj tnendatia% et similibus nimio
plus delectentur, in textum autem, quem ceteris
postpositis ad facile legendum et celeriter perspici-
endum aptum reddere mihi proposueram, ut talia
verborum monstra reciperem, a me impetrare non
potui. Paucis tamen locis singularibus ab instituto
meo optimam scripturam (orthographicam) restituendi
recedere coactus sum. Ac primum quidem III 194
iusta scriptura Sapphira numeris renuentibus sper-
nenda erat. Deinde I 343. II 684 noys et II 562
stayros retinenda putavi, et quod illud auctor disyl-
labum posuit et quod in utroque voces graecas procul
/lubio ad litteram repraesentaturus erat. Tum II 407.
IV 101 non umectavit^ umor dedi, sed humectavit,
humor, quippe cum illud cum humuSy hoc cum hos
einsdem versus allitterationis vinculo coniunctum sit.
Eadem causa prohibitus sum III 319 pro eiulat rec-
tius heiulat exhibere. Denique nomen Hierusalem
nolui per lerusalem reddere, cum comparata voce hie-
rarcha appareat et hic et illic litteras hi idem valere
quod i consonam. Quamobrem aut utrimque scri-
bendum erat ier-, aut, ne similia fierent dissimilia,
in alterutro vocabulo scriptura medio aevo recepta
servanda.
PROLEGOMENA.
XXVII
Vides, vir critice, me consulto egisse, cum tex-
tum Vitae meis rationibus constituerem, uec tameu
iu animo est te dissentientem ab eo, quod tu verum
iudicas, abalieuare et ad meas partes pertrahere:
immo, dum mihi meam sententiam tenere permittas,
tu tuam tibi habeto.
Scripsi Nordae mense Decembri anni 1882.
THIOFRIDI
YITA WILLIBRORDI METRICA.
Thiofridi vita Willibr. metr ed. Rosaberg.
G «= codex Gothanus 70 saec. XII. ineunt.
T = codicis Treverensis LXXXIV saec. XII. vel XIII. editia
Deckeriana a. 1881.
)
I.
Prologus in vitam Wilbrordi crusmate dignam. f. 57'
10
15
Non salit ingenii mihi proflua vena profundi
Nec me ventosae rapit, inflat gloria famae,
Sed Carli prudens Alcwin movet hyperaspistes,
Carmine qui nostri replicat sacra gesta patroni,
Sed non attendit, quae syllaba longa, brevis sit,
Et ceu Lucilius, dum profluit, est lutulentus:
Invigilans curis aulae magis imperialis
Cogit inire modos me rauca fauce sonoros.
Non superimpositam sibi laudis demo coronam,
Sed potius vereor, ne cuncta neget mihi livor,
Ne mordax aspis, ne Lernae mordeat anguis.
Fido tamen, vestris si me defenditis armis,
Virus vipereum tero, calco super basiliscum.
Spiritus aspiret summus, mea carbasa perflet,
Transvehat in portum sine tempestate quietum.
I. Incipit heroicis Wilbrordi vita camenis. f. 67^
Quadrifidi cosmi solem peperere Britanni,
Solem Wilbrordum, qui comit lumine mundum, f. SS»^
20 Lumine caelesti, divjni spermate verbi.
Hic prius est notus mundo, quam conditus, ortus,
Ante revelatus, quam carnis lemmata nactus.
Nam tantae prolis mater, flos nobilitatis,
Varia lectio. 2 perflua T 4 Alcuuin T yper-
aspistes GT 9 sonoras T 10 super impositam GT
14 basilyscum GT 20 celesti GT 21 editus T
THIOFRIDI
Femina summorum titulis insignis avorum,
*5 Wilgislo digno primati iuncta marito
Non aestu carnis, sed causa posteritatis,
Dum vix in somnum laxaret soma tenellum,
Nox subvecta nigris cum circuit aera bigis,
Ivit in aethereos vigilanti pectore cyclos,
30 Inspexit gelidae quasi nasci cornua lunae,
Crescere, curvari plenoque sub orbe rotari
Ac per zodiaci contermina zodia volvi,
In sua praecipiti cursu praecordia labi
Seque rubi typici flammis insontibus uri.
35 Nec mora, visceribus calidis exaestuat alvus,
Concaluit pectus, quatit aeger anhelitus artus,
Sudoris fluidi fluxerunt un.aique rivi.
Nictans erexit se, lecto proripuit se
Non concussa minus, quam qui tonitrus fugit ictus.
40 Cumque sub exorto rutilans Leucothea Phoebo
Proderet Ambronum scelus exitiale, cruentum,
Pandit horama viro cuidam virtute rotundo,
Ac licitos lepidi complexus fassa mariti
Nondum formati didicit praeconia nati
45 Ore prophetali digesta sub ordine tali:
'Phoebes chrysocomae globus in se plenus et in te
Filius est lucis, paries quem filia lucis. f. 58'
Solis iustitiae iubar hic sol exeret in se,
Excellet homines ut stellas luna minores.
50 Noctis et ut tenebras abigit Phoebeia lampas,
Sic verbi radiis excludet nubila mentis.
Perdius et pemox operam dabit, ut pereat nox,
Nox psyches aciem fuscans caligine technae.
Asperget cordis campos aspergine roris,
f,f, Roris paracleti, quo mens alitur microcosmi,
25 Wilgisilo T 28 nigrisj pigris GT 33 precipiti
GT precordia G 36 eger G 37 fluidi] an gelidi?
40 Phaebo G Phebo T 41 exiciale GT 42 oroma GT
44 preconia GT 46 Phaebes G Phebes T crysocomae
GT 4a quem paries T 50 Noctes T Phebeia GT
f>l excUidit T 53 tegnae GT 55 paraclyti GT mycro-
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 5
Fecundabit agros erroris caumate siccos,
Ut sata sicca die fecundat roscida Phoebe.'
II. Tantis responsis ex vatis pectore promptis
tlssa» — quod exit ab 'is' — rediit spe praescia prolis,
60 Prolis, quam mundi gessit paritura sahiti.
Explevit numerum genesi ratione statutum
Ac peperit subolem, cosmi totius honorem.
Inmarcescibilem produxit uirgula florem,
Solem praeclarum suspendit ad ubera natUm.
65 Exultavit ovans, ut ovat quicumque triumphat,
Non iam pressurae meminit carnis geniturae,
In gremio fovit, cuius praeconia novit,
'Pane voluntatis' sumptum, non ^pane doloris'.
Nomen Wilbrordo dat vitae fonte renato.
7oNam cum teutonicae sit sic idioma loquelae,
Prima voluntatem, sonat ultima syllaba panem,
Littera si cedat canis et paenultima linquat.
Mel nectarque suum vitae nutrivit alumnum,
Per carnis speculum vidit redimicula morum,
75 Ex quibus ornandus succrevit pusio tantus, f. 59»^
Pulchra qui facie depinxit utrumque parentem.
Exin consilio cum coniuge participato,
Anna velut vatem domino vovit Samuelem,
Sic puerum puero vovit de virgine nato,
80 Qui de lacte manum mittens super aspidis antrum
Comminuit vectem genus humanum ferientem.
Vovit uterque ratum gratumque parens holocaustum,
Ac, ne longa pium traheret dilatio votum,
Dulcem filiolum pater obtulit erudiendum
85 Patribus egregiis Ripensibus Israelitis,
cosmi T mychrocosmi G 56 faecundabit G ol fae-
cundat G Phebe T Phebae G 59 prescia GT 61 ge-
nesy GT racione G 62 sobolem G tocius GT 64 pre-
clarum GT 65 orans T orat quicunque T 67 preconia
GT 69 forte T 70 theutonicae G -ce T ydioma GT
71 sillaba G 72 Litera T caedat G penultima GT
78 Samuhelem G 82 ratum] ratumque T 85 Rhipen-
eibus Israhelitis GT
6
THIOFRIDI
Disceret ut teneris normam virtutis in annis
Ac nil audiret, nil praeter honesta videret.
III. Nec patris oblata mens torpuit indole tanta,
Sed speculativae sitiens theoremata vitae
90 Psyches speluncae decrevit ad ostia stare,
Flaret ut Heliae tenuis sibi sibilus aurae
Ac degustata vegetus dulcedine summa
Camis in anfractu sine carnis viveret actu.
Exutus tunicam, qua se vetus induit Adam,
93 Adae veste novi, se vellere vestiit agni.
Praecluis Audreae simplex ovis intrat ovile,
Fecundis ovibus fecundior est sociatus.
Populeas virgas — sanctorum dogmata, vitas —
Scripturae per aquas a lacob arte locatas,
100 In quibus historiae color est et tropologiae,
Crebrius intuitus concepit imagine fetus,
Fetus vitales, parit actus spirituales.
Dedidicit mundum, didicit cor comerem undum, f. 59^
Mente salutares theoriae traxit odores.
105 Sed velut esuriens satiari lautius ardens
Ex coenobita prodit novus anachoreta,
Prodiit aerias doctus superare phalangas,
Pugnavit, vicit, sibi se mundumque subegit.
Secretus latuit, sed in arce latere nequivit;
110 Non latet arx urbis, non urbs in vertice montis.
Proditus est signis mirabilibusque stupendis,
Est celebri fama procerum vulgatus in aula.
Practica vita redit sibi, non theoretica cedit,
Et, quia principibus placuit primaria virtus,
115 Traditione rata data sunt sibi praedia lata,
Quae iuxta mare sunt, quae promunturia cingunt.
87preter^ 89 speculative T Biciem GT 90 Psyces Cr
93amfractuG 94tonicamG^ 96Precluis6rT 97 Faecundis
— fa^cundior G 100 hystoriae GT 101 concaepit —
faetus G 102 faetus G 104 theoryae T theorye G
105 saciari laucius GT 106 caenobita G cen. T ana-
chorita G 113 cedit] caedit G 115 predia T 116 pro
munctoria G promontoria T
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 7
Struxit ovile gregis summi pecus opiliouis,
Pavit oves fetas et in agni sanguine lotas.
Maturus senio, cute laxa, vertice cano,
120 Militis emeriti suspirans munere fungi
Transiit ex caeno, de carnis carcere caeco,
Ad faciem facie vidit quem mente sitivit.
Pergula theoticos tulit artus exanimatos.
IV. Sed quia digressus sum syrmate carminis usus,
125 Ad diverticulum regressus iter tero coeptum.
Tantae prosapiae Wilbrordus et indolis altae,
Ex aetate tener, Samuel profectibus alter,
Crevit, profecit, puerile puer nihil egit.
Non gestit paribus parvis colludere parvus,
130 Sed sacris studiis intentus acumine mentis
Floruit uberius ceu cedrus, palma, cypressus. f.60'*
Cumque duas decadas eius dispungeret aetas,
Omne, quod ante laboravit, nihilum reputavit
Atque columbinas, quibus evolet, expetit alas,
135 Ut longe fugiat, sine mentis turbine vivat.
Ardet abire fuga dulcique recedere terra,
Sed non absque patris consensu spiritualis.
Detegit huic ignem mentis secreta creniantem,
In messem domini couiveat ut proficisci,
140 Messor ubi rarus, sed fructus frugis opimus.
Implet uterque sinum lacrimis ex corde subortis,
Hic rogat, ille negat, pater obstat, filius instat,
Nec prius absistit, quam patris viscera mollit
Ac deducit eum concors coetus seniorum
145 Non oculis siccis, sed fletus flumine tinetis :
Oscula, complexus dat amoris fervidus aestus.
flac aetate uiris effulsit Hibernia claris,
Floruit in studiis, ut Athenae gymnosophistis.
Huc se forma, decus iuvenum dedit alta docendum
150 Ac didicit logikes, ethicae, physicae rationes,
118 faetas G 121 ceno - ceco T 125 caeptum G
ceptum T 127 Samuhel G 129 parvus] parvis T
136 recaedere G 144 caetus G 148 gymnosophystis G
150 phisicae GT
8
THIOFRIDI
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I.
Quae duo sint, in quae dialectica dividit 'esse',
Quid genus et species sit et enthymema, soritae,
Quid mathesis, aplanes, quis volvat spiritus orbem.
Flores divinae decerpsit bibliothecae
155 Atque favos ut apes construxit spirituales.
Non viguit toto maior districtio mundo.
Nam coenobitae si cui sub sorte culinae
Deperiit granum cuiusque leguminis unum
Aut duo vel tria, castigatus ab omnibus una f. 60^
160 Paenituit sacri quasi pro ratione peculi
Bis senis psalmis instans in fine synaxis
Adiutus precibus fraternis atque solutus.
In versu mensae qui dicere neglegit ^amen',
Ac si meute vagus scuticae sex sustinet ictus.
165 Est totidem passus, qui tussis rheumate tactus
In psalmodia non psaliit voce sonora.
Aeque quisque luit, qui dixerit esse suum quid.
Si guttas temeti sub cura perdit inerti,
Damnum taxatur, reus acrius exagitatur:
170 Non hemina sibi partitur debita vini,
Sed de fonte bibit, dum, quantum perdidit, iusit.
Si quis cultello mensam pertundit acuto,
Vibices saevas patitur pro crimine denas.
Et qui dormit, ubi mulier dat membra sopori,
175 Nec flammam metuit, consueta diaria perdit:
Arto pane, brevi lympha permittitur uti.
Sed quod multatur, qui casu praecipitatur
Ponte vel ex kymba vel equo feriente ruina,
Quid sit, non novi, referens incredulus odi.
180 Qui fel invidiae fert, ardet ac ignibus irae,
Ni mox paeniteat, nisi cordis vulnera prodat,
Quot soles siluit, totidem ieiunia solvit
Pane luens et aqua, quod mente gravatur amara.
At quinquagenis purgatur pelle flagellis,
152 sorytae GT 153 mathesys GT 156 riguit T
quod placet 157 caenobitae G 160 Penituit T 161 Bis-
senis GT 163 Inversu G 165 reumate (rT 170 emina
GT 173 8evasr 177 precipitatur (?r 181 peniteat T
185 Qui non exequitur citius quodcunque iubetur,
Qui mythos iterat, qui mendae frivola tractat,
Qui non summisse quid proloquitur nec honeste, f. 61'
Qui dat responsum confusa mente protervum,
Qui caput inducto tegit intrans sacra cucuUo
190 Et qui manducat quicquam, si non prius orat.
Cui vero verbum cadit expers frugis, ineptum,
Aut bis sex flagris luit aut geminis silet horis.
His athleta scholis studuit ter quattuor annis,
Quot fuit aestatum patris sapientia, verbum,
195 Dum se symmystis iungens in lege peritis
Quae docuit didicit, quasi nescius omnia novit.
V. Cumque vir effectus totus teres atque rotundus
Trigenos ac tres solares volveret orbes, — ^
Est aetate quota Christi Mors morte perempta —
200 Progenies Abrahae peregrinantis patriarchae
Extorris patrios invisere noluit agros,
Maluit in populis ignobilis esse remotis
Ac peregrinari legisque tomos meditari.
Pectore pervigili transcurrit climata cosmi,
205 Quorsum divertat, quo verbi spermata spargat.
Ardua volventi sedit sententia menti
Arctoo gelidas invisere frigore terras.
Sed quod concepit mens, quod peperit, patefecit,
Non soeiis tacuit, quos ignis pneumatis ussit,
210 Atque quater temas delegit in ordine stellas,
Stellas signiferi praestantes sidera caeli,
Cum quibus idolii tenebras subduceret orbi.
Et sic discernens nubes ventosque ferentes
Imposuit navi comites sub munere nauli;
215 Sed quia non nisi se quicquam potuit dare pro se, f. 61^
Non est admissus: distendit carbasa ventus,
Litus deseritur, prono ratis aequore fertur,
185 cicius GT 193 ahtleta G scolis — quatuor GT
195 symmistis GT 200 Habrahae GT 203 thomos GT
204 clyraata GT 208 an post v, 209 ponendus? con-
caepit G 211 signifiri G prestantes sydera GT celi T
214 inposuit G 215 quidquam T
I
10
THIOFRIDI
Prosequitur lacrimis, oculus, mens haeret in undis.
Dum nusquam sociae cernit tabulata carinae,
2S!oStat; quid agat de se, quo vertat, cogitat in se.
Sed, quid contigerit, si prompsero, quis mihi credit?
Credit posteritas, quod tradit avita vetustas.
Instar turicremae saxum videt eminus arae
Advolvitque mari, celer insiliit quasi navi.
225 Navigat, unda levat molem nec ferre refutat,
Evehit, haut mergit, naturae munia perdit:
Impositum pondus gestat sine pondere pontus,
Portat in optatum sine kymba, remige portum.
Sustentat liquidi duo pondera vis elementi,
230 Pondera, quis unam fixit natura ruinam.
Non rairabilius pede calcaret maris aestus.
Exiit in litus, signo stupet hospita tellus,
Indicio saxum secus est altare locatum.
Ascensa navi descendit ad ostia Rheni,
235 Traiectum, celebrem Viltorum venit in urbem
Per se dotandam summi sponsi quasi sponsam
Non hoc ingressu, sed posteriore regressu.
Hospes it hic exspes sessurus rector et haeres.
Non arrisit ei tempus, locus aedificandi:
240 Saevit ibi saevi tempestas turbida belli
Rathbodi rabie Fresonum genti dominante.
Arx et prima sui fuit haec urbs curia regni:
Hic vetuit naves solitas transmittere merces, f. 62^
Est iter hac bellis, viget hic gens torva rebellis,
245 Hic in confines suetus transcurrere miles
Praetulit arma togae praedae succensus amore.
Pacis legatus discordi turbine motus
Infidae genti subduxit spermata verbi,
Discessit maestus sine maestitia rediturus.
250 Tendit, ubi latos distendit Francia campos,
218 heret GT 221 promsero GT 226 haud T
228 inoptatum G kimba G 232 tellas T 234 hostia
rehni G 238 heres T 239 edificandi T 240 sevit —
aevi T 245 inconfines G 246 Pretulit GT predae GT
249 mestus — mesticia GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. L
u
*
Pippinumque ducem visit dominis dominantem,
Dardaniam prolem, Troianae gentis honorem:
Nam velut historiae produnt chronicaeque vetustae,
Est sortitus avos Anchisae stemmate claros,
255 Aeneadum flores, maris et terrae domitores,
Bst ex Anchiso duce progenitus geueroso.
VI. Hic vir, virtutis dux, tantae nobilitatis,
Hospite pro tanto plaudit vehit hospite Christo,
Se populumque suum sibi subdidit erudiendum.
260 Nec defrudatus spe, mente sed exhilaratus,
Erroris dumos ubi velli vidit acutos
Et glaebas animi proscindi vomere verbi
Frumentumque dei divina per horrea condi,
Pandit symmystis, sua quae sit censio mentis:
265 «Est vir apud nos, qui tamquam sol irradiat nos,
Qui procul a nobis pellit tenebras Acherontis:
Hunc mundi dominae mihi mens est mittere Romae,
Quo sublimetur, antistitio decoretur,
Latius ut plantet, riget, incrementa deus det,
270 Vitae pascat oves per pascua pastor ovantes.
Ni fallor, renuet, humili ratione resistet, f. 62 ^'
Non vult quae volumus, mundo vult esse remotus.
Se sinat evinci, vos, quaeso, studete precari.
Sed mittatur ei citius legatio nostri,
275 Consiliis assit, consultus consulat, ut scit.'
Principis orsa probant symmystae, finiat, orant.
Nec mora, missus abit, Wilbrord in tempore venit;
Angelus ut domini susceptus honore decenti
In procerum medio suggestu sedit in alto,
280 Destillans vitae favus eius fluxit ab ore.
Est in sorte dei coetu delectus ab omni,
Coetu concordi, totius et a duce regni.
253 hystoriae — cronicae G T 264 Anchysae stemate
GT 260 defraudatus T exylaratus GT 262 glebas
GT 264 symmistis GT 268 antisticio GT 269 La-
cius GT 274 cicius GT 276 symmistae GT 277 Will-
brord GT 278 suscaeptus G 280 Distillans GT 281
caetu G cetu T 282 Caetu G Cetu T tocius G
12
THIOFRIDI
Est acclamatum dignum fore pontificatu,
Sed non consensit, quia de se vilia sensit,
285 Parvus apud se, magnus apud te, Christe, sequens te,
Te, qui mortalis tectus galummate camis
Primatus cathedras ostendisti fugiendas,
Cum secessisses in montem, delituisses,
Ne te, cui soli cessit monarchia mundi,
290 In regem populus sibi deligeret recutitus.
Assecla, Christe, tuus tua per vestigia ductus
Cor non apposuit, sed in haec os dicta resolvit:
Traecluis o princeps, o primates, decus ingens,
Accensas in me vestras avertite mentes.
295Deserui patriam patriae caelestis ob aulam,
Non ut ditarer nec in exilio dominarer,
Sed nudus Christum nudum sequerer crucifixum.
Non speculativae didici sublimia vitae,
Corde pavesco tomum virtutum mente notandum, f. 63«*
300 Actibus implendum Pauli de pectore ductum,
Praesulibus proprium, catechistis animarum.
Quid tanti cupitis mihi credere culmen honoris?
Non est maius onus, maior non est honor ullus ;
Nil gravius menti fontem vitae sitienti,
305 Intolerabilius nihil est, quam ferre tumultus
Ac strepitus hominum, pathicos motus animorum.
Refert pontificis David in Libano sita turris,
Ex cuius specula speculator prospicit alta,
Prospicit, aerias et nuntiat ire phalangas,
310 Prodit, ubi sceleris puteat caenosa mephitis,
Quo virtutis odor spiret, quo vita sit et mors.
Et tanto fasci quod onus valet aequiperari?
Quod tam sublimi quis adaequet culmen honori?
Non est ex terra, sed ab aetheris arce superna,
286 galumnate G 289 monarchya GT 293 pre-
cluis G primate T 294 an advertite? 295 celestis T
298 speculative T 299 thomum GT 301 Presulibus
GT catbezistis GT 303 honos T 304 sicienti GT
306 pathycos GT 307 Lybano GT 310 cenosa T
mephytis GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I.
13
315 In terris geritur, sed non terrenus habetur,
Non datur hic carni, sed menti spirituali,
Incircumscriptus dat spiritus hunc quasi munus,
Munus praecipuum, pretiosius omnibus unum.
Antistes deus est alter cui caelica mens est,
320 Caelos concludit clavi David atque recludit,
Ingreditur sancta sanctorum mente sacrata,
Textu mirifico decoratur amictibus octo,
Aram contingit, per tintinabula tinnit,
Totus vocalis gerit ornatum deitatis,
325 Officium nulla liquido narrabile lingua.
Non foris egreditur de sacris, ne moriatur,
Intus in altari iugi fomenta dat igni, f. 63^
Igni, quem deus accendi vult corde sub omni,
Ac ne deficiat, moralia ligna ministrat,
330 Ligna patrum monitus et vitae caelibis actus.
Victima dum fertur, quae, qualis lege iubetur,
Pectus, aqualiculus datur illi, dexter et armus,
In grege commisso ne sit sapientior ipso,
Nec sit in adversas robustior aeris alas,
335 Ventrem luxuriae Phinees secet, expiet ense.
Sed quis ad haec dignus, quis idoneus extet et aptus?
Lex non optat eum, qui fert in corpore naevum,
Non caecum, non lippum, non clodum neque gibbum,
Non grandi naso neque torto, nec pede fracto.
340 Est ducis ecclesiae mentis fulgore nitere,
Arceat ut tenebras mortis caligine densas,
Praeniteat longe quibus est praelatus honore.
Incolumi visu noys non lippiat actu,
In fidei norma non claudicet haeresiarcha.
345 Quod redolet, quod olet, gnarus discernere curet,
Mente sit erectus, non carnis pondere pressus.
318 precipuum G preciosius GT 319 celica T 320
Celos T 330 celibis T 335 Finees GT 336 ad hoc T
337 nevum GT 338 cecum T lyi)pum GT neque gyb-
pum G non gybpum T 339 grandinaso G neque pede T
340 aecclesiae G 342 Preniteat — prelatus GT 343 lyp-
peat GT 344 heresyarcha GT
14
THIOFEIDI
Nullus, qui propriae nescit moderamina vitae
±isse potest vitae iudex et dux alienae. '
350 Fit per onus grayius gravior sub pondere lapsus.
Hmc igitur, dommi, mihi non estote molestif
bed provisorem disquirite me potiorem.'
lipc ubi flumen aquae vivae patris effluit ore.
«. n S"»'»- est habitus, quia non dignus sibi visus.
« L»ux et pnmores mstant ardentius omnes. f ei--
be uon excuset nec onus vitale recuset,
Cum sit ob hoc patria longe semotus avita.
Vitam pro vite propriam det ovans aliena.
3«oHic monet, ut cedat, contra strepit ille, recedatT
Inter utrumque stetit, legis monumenta revolvit.
Lex lubet, ut, siquis persolvit debita carnis
Posteritate carens, si sit sibi nupta superstes,
Conubio stabih sit coniunx eius adelphi,
365 ^e fratris semen pereat, successio, nomen.
ijucere si renuit, rata si sponsalia temnit,
ixspuat m faciem mulier viduata virilem
±-x eius pedibus dematur calceus unus,
Wudipes ut dictus nullo sit nomine dignus.
370 Est deus efi^ectus de virgine noster adelphus,
t1T/'°; ?° c"lpam nostri dum sumpsit ab Adam,
lergeret ut maculas Adae veteris novus Adam.
^cclesiam castam desponsavit sibi sponsam
bed quasi stirpe carens obiit patris unica proles,
3.5 ijiquit dilectam contectalem viduatam,
Caeiigenam prolem dum nondum protulit omnem.
auic tantae viduae si sponsi frater adesse.
bi lungi nolit, dare cum dotalia possit,
^um sit praedives, virtutum lucra requirens,
••60 Excutitur solea, foedatur iu ore saliva,
352 pociorem GJ- 360 caedat — recaedat e ira
379 predives G 380 faed^tur? fedatuf T ^'^^^'""^ ^
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. L
15
Sit quo dedecori, quia noluit esse decori,
Sit reus ante deum de tot lucris animaram,
Quot facile posset lucrari, si staduisset. f. 64^
Virtus non quaerit sua, sed quae sunt aliena.
385 Qui prodesse potest et non vult, insipiens est,
Vivens mortuus est et trunco vilior Hermae.
Non praecidendae praecidit colla columbae,
Nec caput ad tropicas torquet, ceu lex monet, alas,
Dum speculativae sic appetit otia vitae,
390 Activae mores ut neglegat atque labores.
Hoc secum reputans et mentis acumine pensans
Postposuit sibi se, voluit, quod noluit, esse.
Quod requies bona sit, quod terra sit optima, vidit
Non carnis requies nec humus, sed gloria psyches.
395 Supposuit humeros robustus ut Isachar onos
Ad deportandum doctrinae suave tributum.
Paruit, assensit, praesentes exhilaravit,
Est acclamatum, sunt edita munia laudum.
Conventum solvit dux electumque refovit
400 Ac transmisit eum quo condecuit comitatu;
Misit apostolicae sedis sua dona hierarchae —
Sergius huic nomen, servandis gentibus omen,
Summi vir meriti, totius gloria mundi, —
Exsculptum signis solium miris anaglyphis,
405 Hinc bobus, inde leonibus: hinc pius, inde severus
Oeconomos prudens, divina diaria promens.
Vn. Hic dum pausaret, tenuis sopor ossa rigaret,
Angelus effulsit, nox eius luce reluxit;
Est affatus eum ceu dulcis amicus amicum:
410 'Omnis naturae me mittit conditor ad te;
Quid velit et per me tibi mandet, mente reconde. f. es"^
Symmystam carum, prius in matrice sacratum,
Per te sacrandum tibi destinat et decorandum.
387 precidendae precidit G T 388 cf u G 389 spe-
culative T ocia GT 390 Active T negligat GT 392
PoBt posuit GT 394 spyches GT 397 presentes ex-
ylaravit GT 401 ierarchae GT 403 tocius GT 406
Economos GT 409 c^u G 412 Symmistam GT
16
THIOFRIDI
Est vitae specular, nulli virtutibus impar,
415 Nil titubes in eo, deus est et regnat in illo.
Cum noctis pullas lux quarta removerit umbras,
Intrabit celsae Mavortia moenia Romae.
Huic assurge, cave dimittas, oscula fige,
In domini digno domiuum venerare ministro.
420 Quidquid vult ex te, quidquid petit, expetat ex te.,
Nil negites, quod habes, nil huic donare recuses,
Omatum per te summo sub honore remitte.'
Nox ruit, angelus abscessit, vigilat papa, surgit.
Non pavor ac terror sibi somnum rupit et error,
425 Sudor proruptus non os perfudit et artus,
Non somni physicas dignatur volvere portas,
Non curat, quid eburnea, nec, quid cornea mittat,
Quamvis haec veris sit, at altera pervia falsis,
Non creperum sensit, non cordi scrupulus haesit:
430 Grates divinae pro visu solvit usiae.
Sed monet in portis rae stare camena seratis,
Per me tractentur, raetrica clavi reserentur,
Nam sunt exstructae physiologica ratione.
Omne latet verum densa caligine tectum,
436 Sed vis hoc animae vult clara luce videre
Itque reditque sibi quasi libera sorte regendi,
Dum sopor illapsus defessos irrigat artus,
Aeterno motu iugique movetu rin actu
Nunc intra, nunc extra, nunc infra, modo supra, f. 65^
440 Naturaeque suae ius servat et exerit in se
Aspicit oranigenas rerum species et ideas.
Si mens est vitiis lascivae dedita carnis,
-Si vel luxuriae vel flammis aestuat irae,
Cor in avaritiam si diffluit ambitiosam,
415 Somniat hoc quod agit, quod cogitat, horret, hebescit,
Foeda, nefanda videt, facit, hanc illusio torquet,
Intendit falsis, quis porta subest elephantis.
417 maenia G 418 care T 425 preruptus GT
428 sit] est T 429 hesit T 430 Grata T usyae GT
432 clave T 441 ydeas G T 446 Faeda G Feda T
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I.
17
Nam vi naturae densatur sic ebur in se,
Nullus ut evasum visus penetret tenuatum:
450 NuIIa quies agitur, strepitus quo tantus habetur.
Si vero sceleris non est infecta venenis,
Sed caret illecebris mordacibus eruta curis,
Vi fruitur propria, praesagit multa futura,
Ad verum tendit, quod sub velamine cernit.
455 Obstat tendenti nubes obducta, tuenti :
Nexus naturae caligantis, tenebrosae,
Mortales hebetat visus, a luce retardat,
Ac quasi per velum videt in somnis homo verum,
Cornea porta patet, verum sine figmine claret.
460 Durior est oculus reliqui quam corporis artus,
Corneus huic color est, non alget frigoris expers.
Sed moror, excessi, regredi placet, unde recessi.
Luce diem quartum sol extulit irradiatum,
Alpibus emensis gelida nive, frigore pressis
465 Romuleam celebrem Wilbrordus venit in urbem.
Obvius ivit apostolicus, mundi decus et lux,
Christi legatum sic suscepit quasi Christum, f. 66^
Amplexu fovit, quia plenum pneumate uovit,
Pneumate, quadrifidi regitur quo regia mundi;
470 Munia quae potuit, quae debuit, omnia solvit,
Accivit sacrum clerum, cum plebe senatum,
Processit magna comitum stipante caterva,
Principis ecclesiae Petri conscendit in aedem
Electumque dei dextra duxit sociali.
475 Induit octonis vestimentis pretiosis,
In festo celebri quibus est solitus redimiri,
Ornatu typico tenui subtemine texto,
Est ubi contextus mos praesulis, actio, sensus,
Sunt elementa, polus, sol, zodiaci via, tempus,
480 Ne sibi, sed toti genitum se cogitet orbi,
Damna creaturae sua deputet, immolet, oret
Non solum pro se, sed et omni condicione.
449 erasum GT 457 habetat T 464 pressus T
473 aecclesiae G 478 presulis GT 482 Ne T condi-
tione GT
Thiofridi vita Willlbr. metr. ed. Rossberg. 2
18
THIOFRIDI
Korna plaudente, suffragia sueta ferente
Unxit eum, fungi dedit ordine pontificali.
485 Quam pius et clemens foret, alta mente revolvens
Nomen mutavit sibi Clementemque vocavit
Sole Kalendis in denis orieute decembris,
Progeniti verbi dum circulus exiit anni
Par sexcentenus nonus novies decuplatus
490 Ac non finitus solari cardine quintus.
Detinuit secum caelesti munere functum,
Perspicerent ut se cherubim duo, zodia vitae,
Percuterent vinctis ut se vicinius alis.
Alternis vicibus tetigit se mutua virtus.
495 Ignis divinus per verbum de patre missus f. 66^
Accensum de se lustravit cor utriusque,
Vivi carbones vitae traxere calores,
Lucidius meritis lucebant lampade solis,
Alterutrum pasti sunt esca spirituali.
500 Scivit matheten didascalus optima scire,
Pignera sanctorum dedit huic munus pretiosum.
VIII. Ditatum donis bis septem solibus actis
Dimisit reducem, lacrimis testatur amorem.
Dimissus rediit, Francorum regna revisit.
505 Occurrere viri cum Pippino duce summi,
Summi divitiis ab avis et honoribus amplis.
Clerus avet, iubilat plebs omnis et hymnologizat.
Assunt certatim, dant oscula fida vicissim,
Non exultarent plus, si deus ipse veniret.
510 Est honor impensus sibi summus, erat quia dignus :
Est Traiectensis data sedes pontificalis,
Sedes iam non aedificata, sed aedificanda.
Viltaburg venit, veniens prius unde recessit,
Navigiique graves liquit sub fine labores.
515 Invenit messem multam messore carentem,
Optavit, per quos posset cumulare maniplos.
483 suaeta G 491 celesti T 492 cherubin G 497 colores
T 499 aesca G^ 500 mathyten dydascalus G' T 501 precio-
sum G 502 bonis T 507 ymnolo^yzat GT 510 inpensus
GT 512 edificata — edificanda GT 513 Viltalburg G
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. U. 19
Saepta monasterii condens in litore Rheni
In crucis ac.diae sacravit honore Mariae,
Constituit cathedram sibi contiolaeque proseucham
52ofeed mihi Piendum pede non est progrediendum,
Est respirandum, recreandi more morandum.
II.
IX. Impositus cathedrae Wilbrord grandi sub
XT Tx , . honore f. 67'"
^on ahter docuit quam vixit, sed prior egit.
Quicquid agi suasit, dux praevius ante volavit,
Ante tuht gressum, grex ut se non alienum,
5 Grrex ut pastorem sequeretur, non gregis hostem.
Ac supenntendens ut fulgur eundo revertens
Se memmit monachum matris de ventre dicatum,
Ursit propositum monachi, cursumque, volatum:
Hoc sibi subiectum nutrivit in ordine clerum.
10 X. Angelicam, non humanam ducens homovitam
^ixcessit hommem, gessit carnem sine carne,
r^am commendatam studuit decuplare probatam.
Ivit per Fresiam Rabodi regnantis in aulam,
Insmuavit ei caelestis agalmata regni,
15 Sed nil profecit, quia non in tempore venit.
lempus quippe rei sub sole dedit deus omni,
lempus, per species quod dividit 'ecclesiastes'
^on ut Anstoteles argutas per rationes,
bed per mauditam Spartanis allegoriam;
^^ 4?*^"® expectans tempus secumque volutans
Absque David clavi nil claudi nil aperiri f 67^
Abscessit maestus ^laetos reditus habiturus.
• 1 ^17 Septa GT littore G 518 dyae GT 519 con-
C^^us gT ''''''''- ^"^ ^-' "• ^^' ^
Incipit hber secmidus GT 1 Inpositus G 3 quid-
^ , . .^P^^"^ ^^ ^ super intendens GT 12 M
ff.^/*''!^^ ^ X- ^^ ^®i?^*^^ ^ ^7 aecclesiastes G 18 Ari-
stotiles G notiones T 19 allegoryam GT 22 mestus G
20
THIOFRIDI
Invisit Danos confines, Ditis alumnos,
Saevit ubi saxis vir durior, acrior ursis,
25 Non appellandus vir, sed leo truxque tyrannus,
Ongendus dictus, furiarum carcere dignus,
Nomine praetendens ferus ingenitos sibi mores.
'On' est ens ; quod prodit ab^est', generis vice non est.
Non ut de specie genus ut ducunt isagogae,
30 Non ita de denis est dictum categoriis,
Sed magis aequivoce, non univoca ratione.
At cum nil nisi se designet sjllaba per se,
Sed consignificet, si non et dictio constet,
Posterior primae sit et ultima iuncta secundae
35 Finalique per 'a' sit littera nexa canina :
^Est gens dura' sonat conexio nominis acta.
Durus rex genti durae meruit dominari.
Cor adamantinum se pravum vertit in arcum,
Non potuit frangi, verbi magnete secari,
40 Ferrum quo trahitur, quo ferrea mens leviatur,
In caelum rapitur, dum suspeusa speculatur.
Sed pressa rabie, sopitis ignibus irae
Obsequii raunus persolvit et hospitii ius,
Non tamen attendit, sed verbi spermata sprevit,
45 Quae didicit, non dedidicit, non figmina liquit.
Tantae duritiae vim pensans assecla vitae
Moliri frustra, vexari noluit ultra:
Abstitit, exivit caulasque suas repetivit.
In remeando dolet, quod nulla talenta reportet, f. 68'"
50 Quod vacuus remeet, tritura, quod area cesset:
Occurrit menti magni prudentia Pauli.
Paulus Bithyniae fines decrevit adire,
Pelleret ut tenebras mortis, subverteret aras,
Sed lesu Christi restitit sibi flamen eunti:
55 Destitit et Mjsiam studet agno iungere sponsam.
moestus T letos T 24 Sevit GT 27 pretendens GT
28 prodit abest T 29 ysagogae GT 30 cathegoriis GT
31 equivoce T 32 designat T 35 litera T 37 Dunus T
40 leniatur T 41 celum T suspensa dum GT 43 ho-
spicii GT 46 duriciae GT 52 Bythyniae GT 53 oras T
i
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 21
Hac vir apostolicus forma maerore solutus
Lucratus modicum doctrinae merce lucellum
Triginta lectos secum transvexit ephebos,
Lorica fidei munivit, casside verbi,
60 Ditis commentum praevenit et impedimentum,
Abluit a noxa, quam contraxit vetus Adam.
XI. Sed quia nil laetum, nil est in carne quietum,
Immo turbatur, quod conceptum generatur,
Evectus navi iactatur turbine grandi,
65 Non tamen afficitur iactura, non remoratur,
Sed recipit laceris illum brevis insula remis,
Insula Fositesland sub Fresonum dicione.
Planities lati patet hic gratissima campi,
Gramine fertilis est et floribus, ubere glaebae.
70 Laeta virecta greges carpunt abdomine pingues.
Lougi nocte brevi reparantur damna diei,
Ros reddit gelidus quantum consumpserit aestus.
Manat aquae iugis fons, unda superstitionis ;
Qui bibit inde, tacet, fari penitus nihil audet,
75 Non mutire licet, tacitis vox faucibus haeret.
Iniectos situlae nummos non contrahit ad se,
Orat, ut accedit, sic orat, quando recedit. f. 68^-
Excolitur fanum sollemni more profanum:
Nemo viator adit, nisi quem via longior angit,
80 Nemo, quod errat ibi, pecus est formidine leti,
Nam qui praesumit, perit, hunc sors ultima punit.
Hac in valle sibi iussit tentoria tendi,
Contempsit cultum ritumque superstitiosum,
Non rabiem regis timuit, non iurgia gentis,
85 Mactari mensae permisit pinguia quaeque,
Tres in fonte viros baptizavit renovatos,
Sivit ab urceoli fundo libamina tolli.
56 merore GT 60 prevenit GT inpedimentum G
62 letum T 63 concaeptum G 67 Fosytesland GT
69glebae6rr 70 Leta T 73 supersticionis 6?T 75 mut-
tire T heret G 77 accaedit — recaedit G 78 solemni GT
80 laeti G 81 presumit GT 83 cultuml vultum T super-
sticiosum GT 87 Sinit T
22
TfllOFRIDI
Nec mora, concursus fit, adest ignobile vulgus,
Seditione furit, rabidas mentes furor urit,
90 Fulmineo tantum scelus aestimat igne piandum
Ultoresque deos in vindictam stimulatos
Nocte satam Stygiis Allecto ducere ripis
Anguibus intortis, ut ludit musa Maronis.
Sed cum nil laedi, nil cernit iriste timeri,
9b Vix se continuit, non irruit, ira quievit.
Fama tamen, monstrum, quo non pernicius ullum,
Mobilitate vigens, vires in eundo requirens,
Quae noM sunt fingens, veris mendacia miscens,
Fama Giganteae stirpis, furor, ultio terrae,
100 Sunt cui tot linguae, quot sunt in corpore plumae
Sunt oculi vigiles totidem, tot subrigit aures,
Cursus terrificam detorquet regis in aulam,
Accendit flammas menti, movet, aggerat iras,
Divulgatque virum venisse diis inimicum,
105 Osorem regni, suadentem numina sperni. f. 69'"
Famae rex credit, fremit, indignatio crevit,
Frena tamen calidae non laxat cursibus irae.
Primores populi iubet intra tecta vocari;
Assunt, in solio medius consedit avito,
110 Quaerit consilium, quaerit, sibi quid sit agendum.
Decreto procerum decernit sorte probandum,
Quem iubeant saevas sontem di pendere poenas.
Ter tribus est vicibus ternis sors missa diebus,
Sed vitae consors mansit discriminis exsors,
115 Sors non prodit eum, tamen in comitum cadit unum,
Unum martjrii meritum palma decorari.
Sed quid censendum, quid in hac re coniciendum?
Ni deliquisset, non sors in eum cecidisset.
Contraxit naevum stillante cruore medendum:
120 lu situla primus tulit aera cupidine tactus.
94 ledi T 97 ingens T 98 mendatia G 99 Gy-
ganteae G Gygantiae T 102 Currus GT 103 aggerit T
110 Querit — querit T 112 sevas GT dipendere T
penas GT lU discrimine T 117 couiiciendum GT
119 nevum T 120 era GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IL
23
l
1
i
Non pedicam cavit, quam vitae praedo paravit,
Sed tamen evasit, quia crimen sanguine lavit:
Est emundatus sic caelitibus sociatus,
Ablata noxa non est ablata corona.
125 Nam nil iudicium divinum linquit inultum,
Est hic aut alibi delicta necesse piari,
Virtutis pretium tamen est in cardine fixum.
Lex est per Moysen data, credita mysteriarchen,
Sed quoniam maerens silicem percussit et haerens,
130 In Nebo moritur, contra Phogor sepelitur.
Si non est Moysi parsum, non parcitur ulli.
Vates veridicus Bethel est ad delubra missus,
Scinditur ara, cinis perit, aret dextera regis, f. 69^
Restauratur; abit, sed decipitur, redit, edit,
135 Mandatum fregit; trux hunc leo dente peremit,
Non asinum tetigit, stetit, haut de carne comedit,
Sed quasi commissos artus custodit humandos,
Sic, de quo cecini, donatur honore triumphL
Sed rex unius sortita morte potitus
140 Expugnasse putat caput ac se praevaluisse ;
Accitum verbis temptat terrere severis,
De fani vanis expostulat, arguit aris,
Se queritur spretum decretaque prodita legum.
Non deterretur praesul, uon mente movetur,
145 Sed serpentinae perfert pus, sibila linguae ;
Quae decuit regem, quae se, reddit rationem:
^Non iram merui, non te, rex inclite, laesi.
Es sapiens, non ira cadit, scis, in sapientem;
Audi, quae per me loquitur dominus deus ad te.
150 Est opus artificis deus, in quo spem tibi figis,
Non deus est tuus, est nihil, es potius deus eius,
Non formavit te, sed formatum colis a te,
121 predo GT 123 celitibus T 127 precium GT
129 quomamj quem T merens — herens GT 130 Pha-
?pr T 131 non Moysi om. est T 134 aedit G 136 haud
137 commissos] missos T 140 Expugnare T 142 phani
^.^ ^144 presul GT 147 inclyte GT lesi T 148 scisl
scio T 152 formatam T
>0
24
THIOFRIDI
Vivis, non vivit, sentis, non formula sentit.
Erras, deciperis, sub figmento cubat anguis,
155 Anguis, qui primae subrepsit origo ruinae,
Virus qui fraudis spuit, infudit protoplastis,
Insufflavit eis aeternae sulphura mortis
Ac per eos omnem deglutit posteritatem.
Huic, rex, heu! servis, huic collum nobile flectis,
160 Hic te subiectum sibi demerget sub Avernum,
Vermis ubi tundit psychen ignisque perurit, ' f. 70'
Non moritur vermis, non vis extinguitur ignis,
Est sine defectu defectus, mors sine morte,
Est infinitus finis: quid amarius est his?
^«^Sed dum tempus habes, hanc, quam geris, exue
mentem,
Consule, parce tibi, convertere, desine falli,
Desere quod non est, ut verum percipias 'est'.
Non est 'esse-quod-est' quod credis, sed tua
mors est *
•Esse-quod-est' deus est, hoc omnis condita
. res est;
170 bi vis esse, vide, quid agas, merearis ut esse,
Fonte salutari festina purificari,
Ne vita careas, ne regni sceptra relinquas,
Sed regnes per eum, qui rex est vitaque regum,
Qui dat regna quibus vult et transfert ea quo vulf .
175 Edidit haec heros, paucis haec reddidit archos :
'Novi, quid cupias, quae sit tibi prompta voluntas,
Velle mori scio te, non continget tibi per me.
Vive, licet nolis, aequasti famina factis.
Est invincibilis tibi vis, constantia mentis,
180 Ocius ergo redi, de nostris finibus exi.'
Hic primas tantus primatibus est imitandus,
Ethnicus exemplum dat Christicolis recolendum.
Nam quia Spartani sectatus scita Lycurgi
Invenit leges, quibus elBfera comprimitur mens,
157 eternae GT 160 Arvernum T 161 spychen GT
^^^^ec (6fs) T 178 nobis T equasti T 182 Hethnicus
GT Christiolis T 183 Ligurgi GT
(¥
A
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 25
i85lrae frena, modum statuit, ius censuit aequum,
Noluit insontem quemquam sine lege perire
Non accusatum laesit nisi sorte notatum.
0 clibanum mentis quantus succenderat ignis,
Dum se contemni, sua vidit sacra refelli! f. 70^
190 Non in Trinacriis magis aestuat Aetna caminis,
Cum nubem picei prorumpit in aethera fumi
Eructatque globos flammae scopulosque revulsos,
Viscera montis agit sub divum, sidera lambit.
Sed se devincens extinxit pectoris ignes.
195 At nostri proceres commota bile tumentes
Extra se saliunt, propria non pelle quiescunt,
Non cohibent frenis animum religantve catenis,
Non modus est irae, non est dilatio poenae,
Scintillant oculi, sunt sanguinei, truculenti,
200 Ignescit vultus , linguae se praepedit usus ,
Amittunt sensum, non sunt in pectore secum:
Insanos homines insanus iuret Orestes.
Sed quid necto moras sulcaturus maris undas?
Explosa rabie Rabodus bilisque tumore
205Mutavit mentem contra fas ante furentem,
Converti voluit, ceu prisca relatio prodit;
Sub fidei specie baptisma sitivit inire,
Plantas immisit, sed deterior resilivit
Sive metu gentis motus, seu crimine mentis.
210 Non meruit turri lapis Ananeel copulari,
Excessit normam mensurae filius irae.
Sed licet abstractus, licet esset apostata factus,
Legatum verbi sivit sub honore reverti.
XIII. Exiit antistes et transiit ad Walichrenses.
215 Est haec effera gens, non iura verens neque leges,
Non assueta iugo, non imperio, sine freno,
Cervicis durae, motabilis ut maris undae, f. IV
T.X1. 188 clybanum GT 189 contempni GT 190 Aethna G
Lthna T 193 sydera GT 195 commoto T commota ex
commoto corr. G 198 penae G 199 sanguine T 202
Horestes GT 206 relaxio T 208 inmisit G 210
Ananehel GT 212 esse T 214 transit T
26
TfllOFRIDI
Ex quibus est circa spumantibus insula cincta.
Per Scaldae fluvium subit optatum sibi portum,
220 Ancora de prora iacitur sub litoris ora,
Exiliunt comites laetum celeuma canentes.
Progreditur socia se constipante caterva,
Ingreditur spurcam ritus squalore proseucham.
Effigies varias ibi divum cernit et aras:
225 Concaluit, doluit, cor eius zelus adedit,
Zelus, quo Phinees, quo mens arsit Matathiae,
Diruit incusas sub perditione figuras,
Hemitheos pepulit, Summanus cum love fuo-it,
Aedem mundavit, renovans altare dicavit. °
230 Non tulit aedituus mentis furiis agitatus ,
Accurrit validum gladio conixus in ictum,
Vires exeruit, cerebri confinia rupit,
Vita privasset, nisi vita necem superasset;
Sed non oppetiit, non laedi vulnere quivit,
235 Est in communis servatus dona salutis.
Vix comitum diram pro se compescuit iram;
Ultio ne de se procederet, opposuit se,
Hostem defendit, pacem pro lite rependit.
Non tamen ira dei permisit pace potiri.
240 Nil est lucratus Ditis possessio factus,
Vinctus, vexatus diros solvit cruciatus.
Genti maesta suae spectacula praebuit in se
Ancipiti collo, membrorum solvitur ordo,
Est rabie tumidum cor, turget pectus anhelum,
245Terror inest oculis distorta tuentibus hirquis, f. 71^
Non mansit vultus, non gestus, non color unus.
Dumque die quarto sol surgeret axe citato,
Est sufi^ocatus Stygioque lacu tumulatus.
Nec solus periit, sceleris monimenta reliquit,
219 Scalde flumen T 220 Anchora GT littoris GT
221 letum GT 222 se circumstipante T 224 ibi divinas T
225 adaedit G 226 Finees G Fineas T Mathathyae GT
227 perdicione GT 228 Emytheos GT 234 ledi T
235 mcommunis GT 237 Ulcio GT 238 pacemque pro T
242 mesta - prebuit GT 245 hyrquis GT 246 cultus GT
I
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 27
250 In nondum genitos est ultio fusa propinquos.
Ex radice mala ramalia sunt vitiata:
In tempus praesens damnatur postuma proles,
Longius aut brevius crescit, decrescit in artus,
Aut deturpatur vel foeda peste gravatur,
255 Est sibi dedecori totique notabilis orbi.
Est vero populus summa formidine pressus,
Palluit, expavit, non vivere posse putavit,
Legato domini se nisu subdidit omni.
Ceu fontem cervus post anguinos sitit haustus,
260 Sic in vitali sitiit se fonte renasci.
Delubra destruxit, divina sacraria struxit,
Error abit vetus et veteris pollutio cultus,
Luce nova tenebrae veteres truduntur abactae.
Sponsus ibi sponsam Christus duxit speciosam,
265 Est Wilbrord dignus factus sponsi paranymphus,
Sunt per eum pulchrae data pulchra monilia nuptae.
Dumque moras ageret, sponsalia multiplicaret,
Comperit oceani super agros flumina fundi,
Aedes avelli vastaque voragine mergi.
270 Est nisus precibus motos componere fluctus ,
Moles undarum nativum trusit in alvum,
Obiecit vectes cumulos extantis harenae,
Instar enim muri stetit obex glarea ponti. f. 72''
Durat in id tempus, hic frangitur Ennosigaeus
275 Nec transit metam fldei virtute statutam ,
Sed quasi compedibus furit intra litora vinctus.
0 quantus constat, qui stare mari iubet, et stat!
Non losuae dispar, qui lesum nomine signans
lussit declivem flammis Hjperiona stare,
28oNusquam provolvi, non a statione moveri,
Donec magniflcum duxisset ab hoste triumphum,
Pacem proselytis firmasset Gabaonitis:
250 ulcio GT 251 viciata GT 252 presens damp-
natur posthuma GT 254 faeda G feda T 260 siciit GT
271 nativam T 272 exstantis GT 274: Ennosvffaeus T
Lnnosygeua G 276 littora G 279 yperyona GT 280
stacione G 282 proselitis — Gabaonvtis GT
1
28
THIOFRIDI
Sol ibi retrogradus, hic retro cessit abyssus.
Est mare conclusum, vitae capit insula fructum.
285 XIV. Praesul firmatis rediit fidei rudimentis,
Pastor oves adiit, per pinguia pascua pavit.
Non est oblitus, quanto sit honore potitus,
Dum non esfc laesus, letali vulnere caesus,
Dum verbo gentem subiecit in arma furentem,
290 Kegibus invictam domuit se paupere victam
Ac Nereum vinxit refluoque repagula fixit:
Non hoc Lethaeus quivit submergere rivus.
Sed se discutiens, sibi praestita dona revolvens,
Quicquid sudavit prius, ut nihilum reputavit;
295 Est sibi difficiles conatus adire labores.
Paulum vas electum, vas imitans pretiosum
Per lepidos actus est omnibus omnia factus.
Ignis discurrens, animalia sancta perurens
Discurrit per eum per conciliabula fratrum,
sooEsset ut his praesens animo, facie licet absens.
Hoc flagrans igni discursu spirituali f. 72^
In vico Suestra petiit monachilia saepta.
Actus amore viae brevioris et accelerandae
Transiit angusto per aristas limite ducto,
305Limite, qui tenuis dictus rigoi a geometris
In praesignatum trahitur quasi linea signum.
Sed tutor segetis permotus bile furoris
Insano currit similis, convicia fudit
Cornipedemque via vetuit procurrere trita.
sioVerna dei doluit, siluit, divertit, abivit.
Sed cum Tithoni surgens Aurora cubili
Visum mundanum solem praecurreret ortum,
Ad curam culti rediit blasphemus agelli,
Ivit securus, sed in aeternum periturus:
315 Morte repentina divina concidit ira
285PresuIG=T 288lesusr laetali (? vulnere lesus T
292 Letheus T Laetheus G 293 prestita GT 294
Quidquid T 296 preciosum GT 298 sacra T 300
?ff ^l' ? ■ ^l P®*'* ^ ^®P*^ ^ 306 presignatum GT
311 Thytom GT 312 precurreret GT
l|
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. U.
29
Incussitque metum tam detestabile letum.
Hoc obitu pereant quicumque viantibus obstant.
0 quanti meriti vir, quam carus deitati!
Non deus offensum, pulsum dimisit inultum,
320 Non eius cordi, non eius defuit ori.
Ipse nihil voluit, nisi quod voluit deus ipse,
Sanae doctrinae studio discurrit ubique.
XV. Dumque per undosi transiret litora ponti
Sole coquente diem, calor accendit sitis ignem.
325Aruerant comitum fauces, os, lingua, palatum;
Est aqua iuxta se, salsugo sed amovet a se,
Cernunt nec tangunt et plus sitiunt, quia cernunt.
Quo minus ardentes possent tolerare vapores,
Conspectae fecistis aquae salis instar amarae. f. 73^
330 Condescendit eis vir mellifluae pietatis ;
Ne desperarent, hortatus, ne titubarent,
Spe fidei mixta subiit tentoria fixa
Nec permisit ibi quemquam propius remorari.
Procubuit modica scrobe facta fusus in acta,
sssPalmas expandit, caelum precibus penetravit:
'Summe deus, pie, care deus, mea spes, mea virtus,
Dulcis fons vitae, nil dulcius et melius te,
Solus habes 'esse', quo rerum profluit 'esse',
'Esse suum' das cuique, datum ceu vis ita mutas.
840 In colubrum typicam mutasti mystice virgam;
Est factus sanguis Nilus, Memphiticus amnis;
Profluxit dulcis diri prius unda saporis
Dulcorata typo crucis immisso sibi ligno;
Petra Petrum signans et mystica dona ministrans
845 Ardorem populo sitis extinxit recutito.
Es deus idem nunc et idem potes, o pie, quod tunc,
. Par similisque tuos recreet nos gratia servos,
Fons manet dulcis gustu tactuque salubris,
Ne consumantur, qui me pro te comitantur,
850 Quos commisisti mihi quosque mihi tribuisti;
316 laetum G
341 Memphyticus GT
GT
323 littora GT 327 siciunt G
343 inmisso G 344 Petra petram
30
THIOFRIDI
Per me salventur, tua gloria magnificetur.»
Vix prece finita fluxit dulcissima lympha,
Elicuit fontem scatebris nunc usque scatentem.
Accurrunt agiles sedantque sitim sitientes,
355 Est extincta sitis, domino data victima laudis
Clarior ex claro Wilbrord est, altior alto,
Ante suis carus carissimus est ibi factus. f. 73^
Ne tamen ulterius torreret eos gravis aestus,
Hauserunt dulcem secumque tulere liquorem
860 Non diffidentes, sed eum vexare timentes.
XVI. Succedunt miris miranda stupendaque signis.
Intentus studiis caelestibus, artibus almis,
Numquam defecit, non nocte dieque quievit,
Sed triticum fidei populo dedit esurienti.
365 Dumque fugans mortem transiret per regionem.
Occurrere sibi mendicantes duodeni
Pauperie maesti, nullo velamine tecti
Ni xerampelinis, conserto tegmine spinis.
Quid faceret? non aes habuit, panes neque vestes.
370 Est vas vimineum, patet arta fauce rotundum,
Est ad iter partum, vix heminae capit haustum,
Hoc sibi delato fessos satiavit iaccho.
Non est exhaustus modicus liquor ille, sed auctus,
Effusus velut infusus fluit inde refusus.
375 Ebiberant et transierant hymnumque canebant:
Est vas inventum vino velut ante refertum.
Quae mens concipiat, quae lingua diserta retexat,
Quanta dei pietas sit, quanta benigna voluntas,
Sola creaturae totius causa creandae!
38oEsse voluntatem constat rerum genetricem.
Optimus est deus optima cuncta volens et adimplens,
Omnia quae voluit, canit ut psaltes, ita fecit:
Hylen, ideas, caelum, terram, maris undas
o.. ^^1 sicientes (? 352 exstincta GT 361 Succaedunt G^
362 celestibus T 371 eminae GT 372 yacho GT
376 ymnumque GT 376 ante] aute G 377 deserta T
379 tocius GT 383 Ylen ydeas GT celum T
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. U. 31
Condidit ex nihilo distinxit et ordine certo.
385 Sic rursus plenum vas reddidit evacuatum. f. 74^
XVn. Est simili signo virtus patris agnita mundo
Dispositis extra quae congrua sunt sibi visa,
Interiora sui statuit disponere claustri.
Venit et est epicis susceptus ut angelus hymnis.
390 Membra salutavit caput, omnes laetificavit
De se pendentes, suscepit suscipientes ,
Oscula libayit, doctrinae melle cibavit.
Circuit aediculas fraternis usibus aptas,
Si quid collapsum, si quid foret aedificandum.
395 Intravit promum nihil hac vice promere promptum •
Nil invenit ibi, defecit copia vini, '
Est tamen exiguus liquor uno vase repertus.
Immisit baculum pro sustentamine gestum
Auxilio fisus, cuius virtute lecythus,
400 Per quem spes viduae manet hydria plena farinae,
Ad cuius nutum manans oleum prius haustum
Infusum typicis fluit ad spiracula vasis,
Persolvit meritis Elisaei debita matris.
Tota mente preces divinas fudit in aures,
405 Nec frustra petiit, nam bacchi potio crevit,
Oenophori vacuas implevit adaucta cavernas,
Humectavit humum, damnum non intulit ullum.
Res latuit, penoris custos venit, reseravit,
Vidit et obstupuit, clausit tacitusque recessit;
410 Solum solus adit, domini magnalia pandit.
Praesul avet, grates agit, ofiert crusmata, laudes.
be non extollit, memori sed mente revolvit,
Quod transformatus Thabor super ardua Christus f. 74^
Mysterium tanti visus vetuit memorari
415 Ante sui summum victa de Morte triumphum.
Exemplo celebri iubet hoc de se reticeri,
o.^ 384 destinxit T 389 suscaeptus G ymnis GT
390 letificavit T 391 suscaepit G 393 ediculas T
394 edificandum T 398 Inmisit G 399 lechytus GT
403 Helysei GT 405 peciit G bachi pocio GT 406
Aenophon G Aenophora T 410 adiit T 411 Presul GT
32
THIOFRIDI
he quisquam resciat, dum carnis debita solvat,
Ne robur mentis favor enervet popularis.
Non propriis meritis adscripsit dona salutis,
420 Sed domino soli , virtutum progenitori ,
Infra se posuit se, crevit et inde super se,
Clarius emicuit, conceptus lumine luxit.
XVIII. Venit iter tendens iu amicas hospitis aedes.
Hospes eum studio complectens officioso
425 Apposuit mensam variis dapibus cumulatam ,
Erubuit, quod ei defecit vena Falerni.
Sed vitis verae palmes stillans pietate
Succurrit tristi mira virtute rubori:
Pocula de vasis bis binis miscuit artis
430 Vimine contextis, heminis quattuor aptis,
Suntque quater deni convivantes satiati.
Sicut aquae iugis fons puris profluit undis
Nec patitur refluis in se dispendia venis,
Sic liquor ex modicis profluxit viteus obbis.
435 Gratia donavit hoc, quod natura negavit.
Frumenti granum post mortem vivificandum
Distribuit quinque panes in milia quinque
Ac geminos pisces duo testamenta notantes;
Ex pentateuchi mensa dans fercula menti
44oEsuriem pepulit dape, corda famelica fulsit,
' Farsit apostolicas bis sex de fragmine sportas. f. 75»
Quae dommi mentem mens indaget ratione!
Quidquid vult, hoc fit, quod non vult, non penitus fit.
Nobilitare suum meritis decrevit alumnum:
445 Auxit ut ipse cibum, dedit huic augere lyaeum.
Convivae saturi novitate rei renovati
In divinarum prorumpunt cantica laudum.
XIX. Dapsilis antistes tanto sub houore recedens
In fines Fresiae statuit maturius ire,
450 Quo satiet gentem divini panis egentem.
auatuor rT"^'\?/ 422 concaeptus (? 430 eminis
qnatuor 6-^ 431 saciati GT 434 profluit T 435
Gracia G 439 pentatheuci GT 440 fulcit GT 448
recaedens G 450 saciet GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IL 33
Cumque fatigatus, Phoebea lampade tostus
Divitis in pratum pravi diverteret amplum
Vir moti capitis procurrit, victima Ditis, '
Evomuit foedum litis pus atque venenum,
455 Cornipedes laeto caesos exegit ab ervo.
Sed celeres equites non iurgia tanta ferentes
Cum vellent hostem vita privare procacem,
lussit, ne facerent, ne sanguine se macularent.
Dulcibus hunc verbis pro factis mulcet acerbis-
46oTarce tibi, fili, ne saevi, parce furori,
Ad te coUige te, mentem rege, sta, resipisce,
Fensa, si caperes iter, an id agi tibi velles.
Quae tam crudelem retinet gens barbara morem
Arceat ut viridi lassos de gramine campi, '
405 Quod dum grex rodit, tantum ros nocte reponit,
Ubservet fontes, declivos abneget amnes?
Non tibi molimur damnum, pro pace venimus,
lendimus m Fresiam sponsam domino copulandam
Legatos sponsi cura si iuveris omni, f. 75^
47oPraemia percipies per nos, velut ipse labores.
Uesere rancorem, procul a te pelle tumorem,
Nobiscum prande, bibe, nobiscumque recede.»
Profectu nullo narratur fabula surdo:
Congruit huic 'onos lyras', induruit ira.
475 Mel pater infudit, virus, fel ille refudit:
^Non pro pace venis, aretalogus esse videris.
bed vim dictorum contemno, refuto tuorum,
Non mea prata sinam depasci, non tibi cedam.
Nolo moreris, abi, mea laedere pascua noli.
48oMunus nolo tuum, non prandeo, non bibo'tecum.'
Non bibe, sic sit!' ait doctor divinus et ivit,
Liquit avaritiae loca, radicis vitiosae.
Non aberat longe, sitis ignea crevit in hoste,
Ac si per venas repsisset torrida dipsas.
451 Phebeia GT 454 faedum G fedum T 460
!Sr , ^^® "^ obseret ut fontes? 470 Premia GT
472 recaede G 478 caedam G 480 prandes T 482
viciosae GT 484 dypsas GT P « ^
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kossberg. 3
34
THIOFRIDI
485Ultio desaevit, redit aeger, pocula poscit,
Vix expectavit spatiumque morae brevis odit.
Admovit pateram labris plenam, spatiosam,
Sed non influxit vini liquor, immo refluxit.
Os totum mersit, nil profuit, ardor adussit,
490 Ignis edax tacita succendit viscera flamma
Exhausit sucum circum vitalia fusum.
Canduit in sicco turgescens lingua palato,
Non sudor solitus lassatos manat in artus,
Arent exustae siccata per ossa medullae:
495 Missus in oceanum sitis haut extingueret aestum.
Non se divinum credit punire flagellum ,
Sed yocat Archigenen, medicinae postulat artem, f. 76''
Maxima dona dedit, multo maiora spopondit,
Summis expensis emit fomenta doloris:
500 Cassus defecit labor et dolor auctus inhaesit.
Tandem defessus, nullo medicamine fretus,
Quena contempsisset, meminit, quem vi pepulisset.
Paenituit; fleret, si fletus vena vigeret.
Absentem quaerit, quem torvus abire coegit,
505 Si forsan redeat, per gyrum compita servat.
Supplicium tantum revolutum durat in annum,
Cum demum rediit, quo vindice passio coepit.
Est reus adductus macie confectus, adustus,
Irae vim queritur, se deliquisse fatetur,
5ioDeposcit veniam, tanta pro peste medelam.
Nec inens Clementis clausit fontem pietatis,
Nomine significans rem gessit significatam,
Clementi poenam probitate repressit et iram,
Ex proprio cjatho temetum miscuit aegro.
5i5*Non bibe' damuavit, 'bibe' damnatum reparavit.
Moribus ante lupum mansuetum vertit in agnum,
Incolumem fidis hilaremque remisit amicis.
485 Ulcio GT desevit T 486 spaciumque GT 487
spaciosam GT 495 haud T 497 archjgenen GT 500
inhesit (?T 503 Penituit T 507 caepit G 513 pae-
nam G 514 egro G 515 dampnavit -- dampnatum G
517 hylaremque GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. H. 35
Est huic et multis generatus causa salutis;
Mors et vita, salus et languor, gratia, virtus
520 Ex nutu domini parent eius dicioni.
XX. Treveris est ingens urbs Gallica regna co-
hercens
Victrix militia, dominatrix, altera Roma,
Plebis scita, patres habet ac fora iuraque, leges,
Est caput Europae, caput est quae cosmographiae,
625 Urbibus antiquis antiquior est monimentis. f. 76^
Nam velut ex tumba promunt epigrammata sumpta
Semiramis Nino regnante superba marito '
Non ab eo dictis contenta suis Ninivitis
Extruxit cocti lateris murum Babylonis
530 Eoas gentes bello sibi subdidit omnes, '
Fraude novercali privatum culmine regni
Privignum patria detrusit et urbe paterna.
Hic per tot gentes, per tot migrans regiones
Piscosum tandem Mosellae venit in amnem
535 Optavitque solum condendis moenibus aptum ,
Urbem praeclaram statuit, sua moenia vidit. '
Trebita nomen ei: dat nomen Treberis urbi,
Armis finitimos domuit longeque remotos,
Exulis in solio regnavit filius Hero.
540 Hic mundi dominae domus est extructa Mariae,
Incolitur castis cosmetis virginitatis.
Saevit ibi validi tempestas horrida morbi,
Virginei flores immutavere colores,
Palluit arescens rosa, fuscant lilia sentes,
545Languent ancillae domini forma speciosae.
Ut rex interitus calcans aegros super artus
Quasdam finivit, reliquas sub morte reliquit,
Non tantae plagae succurrit opus medicinae,
Luctus ubique sonat, singultus pectora pulsat.
519 graciaG' 522 milicia G^T 524 cosmographyae G
525 monumentis T 526 epygrammata GT 529 Exetruxit
— Babilonis GT 535 maenibus G 536 preclaram —
^o^Q ^ ?rr ^^^ ^?'^^^« ^ «olis ^ 640 exstructa GT
542 bevit T 543 mmutavere G 546 egros G
3*
36
TfllOFRIDI
550 Tota madens lacrimis ibi mater spiritualis
Nunc desperatas, nunc aspicit exanimatas,
Quas plangat, nescit, geminus dolor et labor angit,
Optat et ipsa mori comitemque sororibus addi. f. 77»
Femineis tristes ululant pJangoribus aedes.
555 Quid facerent? demum post funera multa suarum,
Post clades varias sedet omnibus uua voluntas
Absque mora fidos Wilbrordo mittere missos,
Rebus ut in mersis properaret adesse levandis.
Festinus venit, cernens lugubria flevit,
560 Nectare doctrinae vetuit lamenta sonare,
Optulit hinc agnum pro peccatis holocaustum,
Agnum, qui sacra stayros oblatus in ara
Mortem damnavit, scelus Adae sanguine lavit.
Cordis in altari non destitit ipse cremari,
565 Dum thymiama precum vexit compunctio sursum
Ad domini solium, caeli terraeque senatum.
Potandam Ijmpham dedit ore suo benedictam,
Lustravit vacui cellas aspergine claustri:
Sic exterminium, sic vindicis abstulit ictum
570 Extentamque manum gladiumque repressit adactum.
Hierusalem pulchrae sunt filiolae restitutae,
Reddita vita, salus est, fugit mors, cruciatus.
Amplae personae vetat hoc urbs ampla latere:
Tantum iuxta se gaudent sidus rutilare.
575 XXI. Accidit his actis cuidam temptatio grandis.
Territus est monstris: ut maesta domus Raguelis,
Sponsi dum Sarae tot ab Asmedeo periere,
Est subiecta pari lugentis pergula cladi.
Indidit horrores phantasma nocens, ephialtes,
580 Aut aliud nequius , pressurae pondere maius.
Non potuit cemi, non audiri neque tangi, f. 77^
Venit et exivit, rediit, sed nemo rescivit,
Quo discessisset vel adesset ac unde redisset.
Diripuit praedam, mantilia, gausape, mensam,
563 dampnavit G 565 conpunctio G 566 coeli T
570 adactam T 574 sydus GT 575 temptacio GT
576 mesta — Raguhelis GT 579 epyaltes GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 37
585 Vasa, dapes, vestes, penus omne redegit in ignes,
Abstulit infantem matris gremio recubantem
Flaramis ussisset, nisi se pater opposuisset
Proiectumque suis celer excepisset in ulnis.
Nulli securos licuit praesumere somnos,
590 Angulus omnis habet quod corda trementia terret.
Et quae vis invisibilem depelleret hostem?
Inclusus non excludi potuit neque trudi.
Profuit hic modica vix exorcismus in hora
Phasma parum cessit, non longius inde recessit,
595 Irruit infensum quasi se crudelius ultum,
Plus insanivit, nihil illic paene reliquit;'
In luctu iacuit domus, hinc vicinia fugit.
Sed tandem miseri venit tempus miserendi:
In cladis tantae rediit terroribus in se,
600 Virtutum meminit, quas Wilbrord nobilitavit,
Intra se rixam pro se concepit et iram,
Aeger vicinam quod distulerit medicinam,
Poena sit dira tortus virtute propinqua.
Evolat accelerans, pedibus timor alligat alas,
605 Venit, prostravit se, fletibus ora rigavit,
Syrma tragoediae pandit, quam pertulit in se,
Poscit tutelam domui plagaeque medelam.
Nec sua dona negat pietatis fons, sed inundat,
Haustum tradit aquae sibi per se sanctificatae, f. 78«
610 Ore prophetali retegit secreta futuri :
"Non contristeris , non exspes mente graveris.
Est domus haec Diti data , tota cremabitur igni.
ludicium domini fixum nequit esse refixum, °
Sed quaecumque potes , prius extrahe , longius abde,
eisAbdita salvificae resperge liquoribus undae,
Sta cruce signatus, tua respice damna reatus.
584 predam G 588 excaepisset G 589 presumere
^J 593 exorcysmus GT 594 caessit — recaessit G
596 pene G^T 600 quos GT 601 concaepit G 602
^?^\ ^A^- i^^ ^^^°^ ^ ^«"a T 606 tragediae GT
613 Indicium T 614 quaecunque T 616 Stallta T
dampna GT ■"
38
TfllOFRIDI
Ardentes prunas ubi videris esse solutas,
Inmundos cineres et inustas egere sordes,
Lustrali lympha foris, intus diruta lustra,
«aoConstrue securus laetos soles habiturus.
Trusus ut Asmedeus, vinctus tuus est inimicus:
Non iteres ultra, tua ne sint deteriora.'
Hac spe discessit firmatus, iussa facessit,
Extulit, aspersit, stetit, ignem surgere vidit.
625 Sub lecti gradibus sonuit terrae quasi motus,
Ignis prorupit, tecti fastigia rupit,
Involvit sontes flammis ultricibus aedes,
Non mansit paries, non tegula, ianua, saepes.
Area mundatur, domus aptior aedificatur.
63oSunt habitatoris potiora novissima primis:
Vixit ibi sospes, locuples, discriminis expers.
XXII. Non situs in latebris est mons in vertice
montis.
Insignem signis vaga fama canebat opimis,
Signa loquebantur, quae nunc extunc celebrantur.
635 Summae iustitiae dux Karolus hunc amat ut se ,
Dulcia sunt illi praeconia dulcis amici,
Fidit honestari per eum nimiumque beari. f. 78^
Committit natum sibi vitae fonte sacrandum:
Antistes iubilat, sacratum chrismate firmat,
640 Nomine Pippinum vocat ornans nomen avitum
Ac sibi symmystis sublatus lumine mentis
Tanquam praeteritum contexuit omne futurum,
Omne, quod huic proli dominus providit honori:
'Films iste ducis, quem ]avi fonte salutis,
645Maior erit magnis maioribus, altior altis.
Non inter proceres, aluit quos Francia dives,
Clarior est ortus; hunc provehet ardua virtus,
f ascibus et donis cumulabitur atque triumphis.'
627 edes T 628 sepes GT 629 edificatur T 635
msticiae GT 636 preconia GT 637 Fidet T 639
crismate GT 640 Pipinum GT 641 symmistis GT
642 preteritum GT 645 alcior G
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. H. 39
Visio symmystae non verior est Isaiae,
650 Stemmate quippe ducum genitus dux, assecla regum
Edicto papae rex est unctus Zachariae. '
Progenie tanta dignum primus diadema,
Regalem primus trabeam gestavit adeptus,
Nec regni meta contentus prodiit ultra,
655 Fines extendit, contermina regna subegit,
Hinc Longobardos compescuit, hinc Aquitanos,
Duxit magnificos victor virtute triumphos.
In mundo nullus rex huic fuit aequiperandus.
Ex hoc est Magnus, sol terrae, Karolus ortus,
660 Sol, cuius radiis lustratur Gallicus orbis;
Est notus fama, qua caelum sustinet Atlas,
Caspia qua longum deducunt claustra recessum,
Nec magis Augusto se iactat Roma monarcho,
Principe quam tanto plaudit Germania Magno.
665lmperium Gallis Romanae subdidit arcis, f. 79^
Christi pontifices sublimavit quasi reges,
Ditius his nihil est, nihil excellentius his est.
In nullam gentem, nullam prorupit in urbem,
Quam non contereret, non ampla tropaea referret.
670 Regnum fundavit genitor, genitus decoravit.
Hac viridi planta succrevit regia silva,
Induperatores et avito germine reges.
Prodiit Heinricus tanto de semine quartus,
Caesar et Augustus, quo fulget sidere mundus,
675 Hoc cuius nono quadrageno lusimus anno.
Nam ceu directo tractu fit linea puncto,
Per naturalem sic ductum stemma tenorem
Protulit insignem patris ipsius genetricem,
Gisela cui nomen. Cuonrad avus, Allobrogum rex.
630 Exitus hic rerum vatem probat edere verum.
XXin. Novit divinum mens eius praescia sensum,
649 symmistae — Ysayae GT 650 Stemate G 652
dyadema GT 658 equiperandus T 661 celum T Athlas
Gl 667 D1CIU8 GT 669 trophea GT 674 sydere GT
676 seu T 677 stema GT 678 genitricem GT 679
Gysela GT 681 prescia GT
40
THIOFRIDI
Praescivit fragilis se solvi carcere carnis,
Emeritus miles cupiit finire labores,
Noys obtutum fixit, quo novit iturum,
«585 Sed pastorali se sensit fasce gravari.
Sumpto consilio, quod contiolae dedit ordo,
Pontificem pro se Winfridum censuit esse.
Is meritis magnus, generosa stirpe Britannus,
Delicias patriae fugit quasi taedia vitae,
690 Se sibi subiecit, ceu patri filius haesit:
Per tres ac denos cor cordi paruit aunos.
Hunc ita devinctum sibi compellavit amicum:
'Dulcis fili mi, mea dicta senis patris audi. f. 79^
Cernis, ut ipse gravi gravor ex aetate senili:
695 Deficiunt agiles efibto corpore vires,
Sanguis hebet gelidus, cassatur acumine sensus,
Non gregis hunc coetum , ceu pavi , pascere possum,
Excurso stadio metae confinia tango.
Tu vero laeta vernas florente iuventa,
700 Es totus viridis protensis sanguine venis,
Es speculum senibus, iuvenum turmis imitandus.
. Non igitur negites, non excusando refutes,
Fac mihi, quod rogo te, regimen hoc suscipe pro me,
Hoc me fasce leva, succede, dei rege spousam.'
705 Haec pater infudit , sed filius ista refudit :
'Non sum par oneri, quo me suades onerari,
Nec canonum gravitas iubet hoc, mea nec sinit aetas:
Non est expletus mihi quinquagesimus annus,
Lex quo divinis committit vasa Levitis.
710 Non sublimari veni, non glorificari,
Misit apostolicus me Gregorius, vigilum dux,
Dux, inquam, vigilum super excubias animarum,
Sumeret ut per me verbi Germania sumen.
Sed quia te vidi speciem domini speculari,
715 Me tibi supposui , feci quicquid voluisti.
682 solvere T 686 conciolae GT 688 styrpe GT
689 tedia T 694 etate T 695 effaeto G 697 caetum G
cetum T 699 leta T 704 succaede G deildommi T
706 Hec GT 715 quidquid T
VITA WILLIBROKDI METRICA. LIB. II.
41
Desine cogere me, fungi non audeo pro te,
Sim nisi permissus, cuius sum famine missus.'
His est elogiis discessio facta modestis.
Sed ceu disposuit praesul, successio cessit,
720 Non se deposito , sed camis carcere ducto.
XXIV. Hic tantis opibus psyches ditatus et
auctus f. 80*"
Pulcher ut est intra, sic pulcher claruit extra
Somatis egregia forma facieque venusta.
Canitie nivea formoso vertice sparsa
725 Per speculum carnis se pandit gloria mentis.
Deliciae Davidis fovet hunc Abisag Sunamitis,
Est amplexa senem sapientia summa virentem.
Non minuit senium divinum munere sensum:
Vox eius dulcis, favus est facundia mellis.
730 Vivere non piguit, quia non carni caro vixit;
Sed faciem domini sitiens facie speculari
Fudit inundantes lacrimarum funditus amnes,
Permixtos precibus volvit sub pectore questus:
'Quid moror hic, quid ago, deus? et te quando videbo ?
735Scis, quia diligo te, desidero, me trahe post te,
Fac, unguentorum curram sub odore tuorum.
Pulso senex: aperi mihi, da mihi te satiari.'
Sed quid diflPerimus, quod protelare nequimus?
De carnis leto data lex est in paradiso,
740 Lex intransibilis certo sub limite finis.
Mortem, quae caros, quae dissociat sociatos,
Mortem transmissam fore sensit carnis ad escam,
Auribus internis audivit carmen amoris:
^lmber, hiemps abiit maturaque messio venit:
745 Surge, veni, propera, sponsi thalamum cupis, intra!'
Surgit, ut egrediatur, et exit, ut ingrediatur.
Anno progeniti carnis sub imagine verbi
719 presul GT caesit G 721 spyches GT 724
Canicie GT 726 Abysag GT 127 viventem T 731
siciens GT 734 deus] dominus T 736 ungentorum GT
737 saciari GT 739 laeto G paradyso GT 740 sub-
limite GT 742 aescam G 744 hvemps GT
42
TfflOFRIDI
Septingenteno trigeno dispare nono,
Annis expletis cathedrae senis quadragenis, f. 80^
750 Enneadis nuraero novies aetate retexto
Transiit ex Sodomis olidaque voragine mortis,
Scandit aromatici caelum quasi virgula fumi,
Aeternum teretem psychen collegit in orbem.
Sphaeras caelestes miratus et aetheris ignes,
755 Ornatum, concentum, crusmata symphoniarum
Crevit, nostra dies quanta sub nocte iaceret,
Cantavitque novum Sion cum civibus hymnum.
Nec latuit iubilum nulli narrabile mundum;
Nam pernox eius — vir ad unguem factus — alumnus,
760 Pernox in psalmis patrio de funere tristis
Vidit corporeis oculis et lumine mentis
Tantam caeligenas animam deducere turmas,
Audiit hymnidicas summae dulcedinis odas.
Nec mora, deliquium tam clari solis obortum
76o Luctus ingentes ciet exemploque carentes.
Eius in exequias ruit omnis sexus et aetas,
In commune patrem patriae deflent abeuntem.
Cumque sacris saxum quaesissent artubus aptum,
Marmor ceu Parium mulier quaedam dedit album,
770 Sed mensuratum medio minus est pede visum.
Defectu maerent, quid agant, intentius haerent,
Cum cito per meritum , quod defuit est duplicatum :
Quod natura negat, virtus uranica praestat.
Tristes hinc hilares busti lapidem polientes
775 Partem praecisam servant aegris medicinam ,
Pellunt quippe graves segmenta minuta dolores.
Corpus defletum deponunt in polyandrum, f. 81''
750 etate T 752 aromatica coelum T 753 Eter-
num T phychen GT 754 Spheras T Speras G cele-
stes T etheris T 757 Syon — ymnum GT 761 Videt T
762 celigenas T 763 Audivit T ymnidicas TG 764
abortum G an recte? 766 etas T 767 deflet T 768
Cnm T quesissent T aptam T 771 Defecta T merent
— intencius GT 773 prestat GT 774 ylares GT
775 precisam GT egris T 777 poliandrum GT
.
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. lE. 43
Est impensus honor, demonstratus gregis ardor.
Astans angelicus complet sua munia coetus:
780 Suavior unguentis odor est fusus pretiosis,
Est locus hic visus redolens tanquam paradisus. —
Non ultra plenis potui pertendere velis,
Vix tetigi portum, quia traxi corpore morbum,
Sensi sentinam, tristem timui Libitinam.
III.
Incolumis repeto navim litusque relinquo.
Spiritus aspiret nec flamine carbasa privet! --
Naribus attractus non est odor attenuatus,
Sed potius crevit, loca sacra vapore replevit,
5Est instar nebulae fusus, quasi fumus acerrae
Obtexit madidum lacrimarum flumine lectum,
Quo senior caluit, quo membra senilia fovit,
Unde polum petiit, dum camis lemmata liquit.
Est ibi divinum lumen splendescere visum,
loLumen, quod rutilum non nox interpolat ortum.
0 quam felix est, cui mausio cum superis est!
Arcet nocturnas a claris artubus umbras. f. sr
Non caro foetorem, sed amomi spirat odorem,
Vermes non gignit putidos, sed aromata vincit,
15 Dum moritur, vivit, quia vitae curia vixit;
Qua deus accubuit, cenavit cum patre, mansit,
Accubitum dulcem per suavem prodit odorem.
Est mausoleum patris oppido nobilitatum:
Excedunt numerum miracula grandia certum,
20 Indita sed cartae non sunt scriptore vacante.
Nempe vacat Scotius rem tantam primus adorsus,
Ingenii nebula tegit, oblinit inclita gesta.
778 inpensus G 779 caetus GT 780 ungentis GT
preciosis G 781 tamquam T paradysus GT 784 ly-
bithynam GT post v. 784 Explicit liber secundus GT
Incipit hber tertius GT 5 acervae T 7 an cubuit^
11 an post V. 12 ponendus? 13 faetorem G 18 caena-
vit (? 19 Excaedunt G
44
THIOFRIDI
Hoc Alcwin sapiens Karli sapit hyperaspistes ,
Insulsum lepido satagit seponere dicto;
25 Sed cum Maeonius modicum dormitet Homerus,
Intentus variis dormit decurio curis,
Praeterit ex miris miranda, stupenda stupendis.
Diducit mentem per plurima deficientem,
Rhetoricos flores et Aristotelis legit artes,
aoAlta quibus Magni mens arsit dedita Karli,
Esset, quod tanto dignum proferret alumno,
Demonstrativum genus enthjmemaque curvum.
Scribendi cachectes scriptis digna tacentes
Ambo licet cessent, tamen orbis signa recenset,
35 Patres quae memores mittunt ad posteriores.
Pro foribus templi pendebant vincula ferri
Per tanti meritum manibus resoluta reorum,
Pendebant tritae, quae dissiluere, catenae,
Esseda, lecticae, pilenta, petorrita, raedae,
io Ex cera mappae membrorum pollice tractae. f. 82*"
Non iuga multa boum possent deferre refixum,
Quod fuit affixum, tot signorum monimentum.
Visitat inde locum Germania, Gallia nostrum
Hebdomada celebri descensu pneumatis alti,
« Cum per quadrifidi transcursum confluat anni.
XXV. Sed nos digressi repetamus coepta regressi.
In lychnis oleum pendens patris ante sepulcrum
Noctem devicit, nox id fuscare nequivit.
Solis in occubitu, solari fulsit in ortu,
solnter missarum sollemnia crevit in altum,
Ebullivit, humum madefecit margine fusum;
Exceptum phialis est, ampullis hyalinis,
Est pro divina dispensatum medicina.
Nec frustrata fides est, morbos expulit omnes.
23 Alcumn — yperaspistes GT 25 Meonius GT
27 Preterit GT 33 cachetes GT 38 tricae GT 39
redae GT 44 Ebdomada GT 46 caepta G cepta T
47 sepulchrum G 50 solempnia GT 52 Excaeptum G
phyalis — yalynis GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IH. 45
55Non Sarepteni sic iuvit stilla lecythi: —
Haec typicam viduam typicumque refovit Heliam,
Summum mysterium, cibus, unctio, vita duorum,
Sed nil praesidii, nil roboris attulit ulli, —
Hoc reparata saius est unguine, morbus abactus.
60 Manat ibi iugis fons, dives vena salutis,
Fons, inquam, vivus Wilbrordi vivida virtus.
XXVI. Est quaedam membris huc femina vecta
solutis :
Annis septenis in ea viror aruit omnis,
Est vigor absumptus, corjpus iacuit quasi funus,
esNon uUum membrum vixit nisi pectus anhelum,
Spiritus hic tenuis movit loca diruta cordis.
Est prostrata solo cum singultu lacrimoso,
Sensu, quo valuit, devota precamina fudit, f. 82^
Corde magis tacito, quam linguae deside plectro.
70 Exauditam se sensit redeunte vigore :
Sunt eius plantae dicto citius solidatae,
Vitalis rediit calor et vitalia fovit,
Pirma iunctura sunt praedita membra soluta,
Incolumis surgit nec sustentacula quaerit.
75 Quae fuerit, quae sit, miratur, laeta recedit,
Sana terit terram nou tanto tempore tactam,
Sxilit his geruHs, quibus est advecta, relictis.
Est itidem clarum siguum clare celebratum
Par apud Hipponem signo quod claruit urbem,
80 Quale refert Augustinus, symmysta peritus.
Civis Caesareae mater celeberrima prole
Progenuit denos aluitque sub ubere natos,
Septenos flores iuveuum ternasque sorores.
Sed sibi dum fidum sepelisset maesta maritum,
85 Est ab eis offensa ; furoris vi stimulata
Mentem maternam mutans, imitata novercam
55 Sareptheni G^T iuvat T lechyti G^T 56 Helyam
GT 57 cybus GT 58 presidii G 62 quedam T
taemina G 68 voluit T 73 predita GT 74 querit T
75 leta GT recaedit G secedit T 79 Ypponem GT
80 symmista T 81 Cesareae GT 84 mesta GT
46
TfllOPBIDI
Virosa lingua eongessit in Los maledicta
<«>^„v ^ *"*'^ tremuere stupore tremoris-
K? ^"'«^^^otus. dilatio, non moduruHus
Extorres pa na pertransie^ant peregri^a "
Hornda d.Tmae spectacula gentibus^r^
Natis ecclesiae mentis iubilum peperere
^ His quidam s milis tremula compag[ne carnis
Plunbus exact s tot fractus motibuf annis f «3^
Eptemach vectus secus est altare locatus
Urb,s totms venit plebs atque senatus '
m ItL^'^ '''•'^" *'°"^" «iW vindicis %am-
■00 Ancipiti cervice rotat caput aeger anhpW
Organa membronam ratione vS nume'^rum
Convaluit, tremul. sunt artus consolidati
Eheuit lacnmas pro se solventibus odas
Hymnum concmuit, sua sospes tecta r^sit
uuiuius ex Jaetis m tristia tramite menti^
fck 1'° '"f"*'" "'•'''^''^^"^ BonestTo? ordo
Sic lupus inter oves latuit latro Srituar
To^o 1 ^^^ Zacbariae grande volumen
Tensum per latum spatio deiTum cubltorum '
clesi^e l^ns^to^cius ^' ^fc^ /^^^^ ^. ^^ -c
scandapilam 6^ 104 Sed tnm T^^^l ^^^ ^ecaeptus G^
Ymnum(?T conc^it T n/^- ^^^^emate^r 108
G^^ 119 epacioT ^ ^''''^'^° ^ ^^3 concio
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. m. 47
120 Ac vicenorum per longum mystice scriptum,
Una sub decade praesignans prospera quaeque,
In binis meritas duplici pro crimine poenas.
Socors non legit, non novit, noscere sprevit,
Non meminit,quod ibimaledictioscriptasitomnis f.83^
125 Omni periuro, Caco, tria nomina nacto,
Nec deradatur, sed, ubi sit fur, gradiatur,
Ligna domus, lapides consumat, limina, postes.
Non scelus hoc veritus studuit committere maius:
Nam convasatis ornamentis pretiosis,
130 Nil velut egisset, nec suspendi meruisset,
Pressus mole gravi se depressit graviori
Subripuitque crucem gemmis, auro renitentem,
Tanti gestamen patris, ornatum specialem.
Nec datus est furi locus haec sacra comminuendi *
185 Copia sacrilego non est concessa nefando, ^
Abdidit in latebris cleptim soli sibi notis.
Sed simul ac tanti patuit subreptio damni,
Grex doluit domini se suspitione notari,
Involvit tacito questus sub pectore motos,
140 Horruit horrendum scelus auctoremque scelestum
Astutam vulpem, latitantem, dissimulantem, ^
Fleyit sacrilegum, non vix reparabile damnum
Vidit, non novit, non exhortamine movit; '
Exhortari se, disquirere, quod latuit se,
145 Tristis cum tristi sedit patre spirituali.
Quid sit opus facto, tractatu consulit arto :
Promittit veniam metuenti prodere noxam,
Obsecrat, hortatur, reus ut crimen fateatur,
Detegat occultum thesaurum sanctificatum.
i5oTandem celantem nec fassum censuit hostem:
Est interdictus locus huic, communio victus,
^st et ab officio suspensus et ordine sacro, ' £.84«"
Est et maranatha super illum, mors, anathema.
121 presignane G 122 paenas G 129 preciosis G
182 a« auroque mtentem? 137 dampni GT 138 suspi-
cione T susspicione G 139 quaestus G 142 dampnum
O-i 150 caelantem G 153 Esset GT an recte^
48
THIOFRIDl
Non tamen est tristis visus derisor Anubis,
155 Derisit monitus scelerum sub gurgite mersus.
Esuriit: vetitam moriturus venit ad escam,
Fudit cum sanna transgressor inania dicta:
'Num mihi, ne vescar neque potem, praecipit abbas?
Deputo pro nibilo: comedam, potu satiabor.'
160 Gustavit, cecidit, periit, tamen ante retexit
Omne, quod occuluit, Phlegethontis stagna subivit.
Hac coenobitae nece formidate perire!
Quid nomen vestrum Graio de nomine flexum,
Quid sit, quid moneat, prudentia vestra revolvat.
165 In commune piam, concordem ducite vitam,
Zelotypae Phariae cum loseph linquite vestem,
Nec, quae sufflastis, quae fugistis, repetatis,
Illud apostolicum taciti perpendite dictum:
'Sum mundo, mundus mihi mortuus et crucifixus.'
170 Non videt exanimem neque scit caro mortua carnem,
Sic nec vos mundus, nec vos cognoscite mundum!
Noveritis monachum divina monade dictum.
In vobis monas sit, non sit linea dyas,
Non, nisi quae prodit hinc, quam dilectio tendit
175 Ex 'uno' dictis non sit divisio mentis.
Nil vos curetis de mundo, nil adametis,
Nil mundus curet de vobis, nil amet, optet.
Perfecti monachi refert despectio mundi,
Defleat ut se, defleat humanum genus omne.
180 Omnia sancta decent vos,furtum non sit apud vos, f.84^
Non Achar lateat, nihil ex auathemate tangat,
Ne lerechuntinae fuscetur gloria palmae :
Saxis contusus sit in Achor valle sepultus.
Nulla sit inter vos fraus, non sit avaritiae sors,
185 Ne lepra Giezi maculetur contio vestri.
Officiosa sui nil sedulitas Elisaei,
Nil amor impensus, nil profuit obsequii ius:
1A1 l^i^ ^T^!^ 9,r^ ^^^ precipit GT 159 saciabor GT
161 Flegetontis GT 162 caenobitae G cenob T 173
nobis T 177 nobis T 184 avariciae G 185 Gyezi
- concio GT 186 Helysei GT 187 inpensus G
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IIL
49
Subditus est poenae cum tota posteritate
Quam grave sit vitium, perpendite, quam sit iniquum,
190 Pro quo sic fidum damnavit amicus amicum.
Sit zelus Petri cupidis fraudare timori:
Dorcadis extinctae reparavit soma Thabitae,
Ense sui verbi duo stravit somata morti,
Perculit Ananiam cum compeccante Saphira
195 Exemplum statuens, technas vitetis ut omnes.
Esse nequit monachus, cui Petri displicet actus.
Qui se seducit, qui cogitat aut ita garrit:
'Non puto sacrilegum, qui nummum subripit unum
Aut plures et tus, candelas, est quibus usus:
200 Militat altari, licet ex hoc participari.'
Nil sapit hic, qui sic sapit et discrimina nescit.
Non probat hoc Paulus, non Placcus carmine clarus.
Tetrastichon Flacci breve, qui sic desipis, audi:
'Tu nihil admittes in te formidine poenae,
205 Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis.
Nam de mille fabae modium cum subripis unum,
Damnum est, non facinus mihi pacto lenius isto.'
Hoc adverte, time, convertere, fur, resipisce. f.85 ^
Non lege de sacro sacrum, non esto Celaeno,
210 Non rape, non sacrum de sacro, non cape sacrum,
Quod te non sacro cupis occultare locello.
Nil omnino velis, quod obesse reo tibi credis,
Nil habeas, cupias, nisi quod tibi regula donat.
Paulus in altari vult mysteriis satiari
215 Clam nihil auferri, sed sacrilegos removeri,
Ac de communi concessis sumptibus uti.
Omnis sacrilegus Plutonis victima factus
Trusus in interitum cadit in barathri cruciatum.
Hoc vitate, mei domini, fratres et amici!
188 penae G pene T 190 dampnavit GT 192 ex-
stinctae (rT 194 Ananyam (rT comprecante T Saphyra
GT 195 tegnas GT 199 thus GT 203 Tetrastychon
GT 204 paenae G penae T 205 prophanis GT -«07
Dampnum GT 209 Celeno GT 2nte] de GT 214
saciari GT 215. 216 an transponendi? 218 baratri GT
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg. 4
50
THIOFRIDI
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. lE.
22oEmundate domum, ue sit spelunca latronum,
Ne yos vendentes deus inveniens et ementes
Restibus excutiat, vitae de limine trudat.
XXVIII. Sed quia nos poti vappa sumus acris aceti,
Divertamus, ubi redolent cellaria vini.
225Annua Wilgisli rediit celebratio festi:
Officio celebri laus solvitur eius honori,
Grex dulcis nati dat dulci chroma parenti.
Sed dum consuetae peteret sollemnia mensae,
Non, quo gaudet cor, suflPecit viteus humor,
230 Nil habuit vacuus praeter duo vascula promus,
Vascula de virgis lentis conserta salignis;
Ex his est bibitum, cenae minus inde relictum.
Sed vespertinis celebratis dulcibus hymnis
Accit Adelbertus coenobitas hegumenus,
235 Roborat alloquio concordia corda paterno :
*Filioli dominique mei, sitis benedicti ! f. 85^
Non sitis maesti, non desint gaudia menti,
Non dolor afficiat quis vitae panis abundat.
Vivite spiritui, non cor substernite carni,
240 Prospera non inflent, non vos adversa fatigent.
Non animi levitas, non vos unavit egestas,
Non ad delicias huc convenistis opimas,
Sed perferre famem, sitis aestum, damna, laborem.
Est deus in vobis, in eo sitis, maneatis.
245 Patris patroni colitis sollemnia nostri,
Pensum solvistis, plenas epulas meruistis,
Sed nil est villi, vix possunt guttura tingi.-
Non desperetis, non murmure vos maculetis.
Filius huius eri, Wilbrordus, gloria caeli,
230 Vina propinavit, quae non natura creavit;
Sed fidei meritum, pia mens, cor dulce, serenum
Sic potis est modici guttas augere lyaei.'
222 excuciat G excniciat T 223 acaeti G 227 croma
GT 228 sollempnia GT 232 caenae G 233 ymnis
Gm^ 234 caenobitas G cenob. T ygumenus GT 237
mesti GT 241 animis T 242 delitias G 243 famen T
dampna G T 244 nobis T 244 solempnia G T 252 lyei G T
51
Corda senex pavit, vinum vitis sator auxit:
Ut fons emanat, modicus sic potus inundat.
255 Inde propinatur, fraterna cohors satiatur,
Non exhauritur vas, sed plenum reperitur.
Laus patri, proli datur et deitatis honori;
Hesperus hinc omnes invenit, liquit ovantes.
Sed dum mira cano, mirabiliora revolvo.
260 Est hic par superae summis primatibus aulae,
Egit, acit linguis vix enucleanda peritis.
Arida hgna solo plantavit granaque duro,
Non circumfodit, nullo laetamine fovit,
Non infudit aquam studiosus aquarius unquam: f.86'
265 Extra naturae fines haec convaluere,
Radicant, frondent, maturo germine florent,
Ariditas cessat, viror intrat, sucus abundat;
Fructus cum foliis aegris medicantur anhelis
Et mirum constat, quod per tot saecula durant,
270 Nunquam deficiunt sua nec ramalia perdunt.
Quid de salvificis eius queo pangere lectis,
In quibus accubuit, quos fletu nocte sacravit?
Non ut nunc mos est, sic usus deliciis est.
Nunc res pontificum superant res, culmina regum,
275 Pollent divitiis, quibus obstruitur via mentis,
Ne volitet susum, sed eat per devia iusum.
Distenti dapibus, quas saltus alit, mare, tellus,
MoUibus in stratis recubant, tectis laqueatis,
Pausant, non vigilant, hymnos cum passere cantant,
280 Obliviscuntur, quod sunt, dicuntur, habentur;
Non tamen hoc omnes, sed laeva, levis quibus est mens.
Non sic ille suae rexit moderamina vitae,
Oppugnavit se, devicit et edomuit se
Pernoctando famemque, sitim, frigus patiendo.
285 Sunt sibi lecticae secus arae pegma locatae,
Fessus ut in gradibus surgens ibi poneret artus
255 saciatur GT 263 letamine T 267 succus T
268 egris G 269 secula T 276 diviciis GT 276 iusum]
visum T 279 ymnos GT 281 leva GT 284 paciendo
GT
4*
52
TfllOFJRIDI
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IH.
Conivensque parum consurgeret ad precis usum:
Sunt ubicumque, carent carie, tineae genus arcent,
Solvit peste gravi gingivas astula ligni;
290 Non fere quingentis stramen dissolvitur annis,
Non est contusum, non ariditate minutum,
Nullum paedorem, sed aromatis efflat odorem, f 86^
Est medicina dei poscenti cuique fideli.
XXX. Tentus adhuc fragilis mortali compede carnis
2»5 lunxit Amalbergam Christo cum chrismate sponsam.
Virgine de tanta menti libet edere pauca.
Nobilior toto non vixit 'bethula' mundo.
Ablactata cibum solidum vult mandere Christum,
Omne puellaris vitium vitat levitatis,
300 Virginibus castis formam parit integritatis.
Non ut Dina foris spectat matres regionis,
Ne princeps Sichem sibi tollat virginitatem,
Carnem mente domat, loca sanctificata frequentat,
Quicquid in ecclesia videt, explet in aede paterna.
305 Floribus et pomis vernant pomeria patris :
Hic altare deo dicat alma puerpera virgo,
Punica mala, nuces offert, thymiamata, flores.
Sed genitor mortis, vitae ferus invidet hostis,
Cuius ob invidiam mors sorbuit invida terram,
310 Livor edax peperit mortem vitamque peremit.
Auctor peccati struit insidias pietati,
Ex pueris puerum fur furto polluit unum,
Impulit eulogias invadere sacrificatas.
Sed dum consentit, dum dextram pusio tendit, '
315 Ultio protensum punit divina lacertum :
Herma durior est factus, quasi dura silex est,
Non potuit retrahi, non deponi neque flecti.
Stat reus attonitus divina compede vinctus,
Eiulat, exclamat, sua se mens conscia damnat,
288 ubicunque T 291 aviditate T 292 pedorem GT
293 Eest {sic!) G 295 crismate GT 301 Dyna GT
;i02 Sychem GT 304 quidquid T aecclesia G ede T
305 an pomaria? 307 thimiamata G 311 insydias GT
315 Ulcio GT 319 dampnat GT
53
f. s?"-
320 Mallet defunffi, quam sic divinitus angi.
Accurrunt celeres socii maestique parentes,
Effundunt questus et ab imo pectore fletus,
Virginis eximiae flent iram se meruisse,
Orant, ut captum solvat laxetque reatum.
325 Nil clementius est, quam mitis virginitas est.
Virgo preces fundit, deus audit, homuncio plaudit,
Incolumis iubilat, domini magnalia laudat.
Noti, cognati gaudent de virgine tali,
Virgineum florem venerantur et eius odorem.
330 Nec longum spatium defluxit temporis actum,
Divertit notam Wilbrord patris eius in aulam,
Epternacensem dum festinaret ad urbem;
Accepit dignum veterem vetus hospes amicum
Et studuit varia fastidia vincere mensa,
335 Pavit camali dape pastus spirituali,
Filiolae dictum pandit mirabile signum.
Praesul dulcis avet, praeconia virginis auget,
Oscula praelibat, divino chrismate firmat,
Mulcet eam verbis pietatis melle refertis:
340 '0 quam felix es, quae sponsa dei locuples es,
Desponsata prius, regeret quam spiritus artus,
Ante placens summo sponso, quam condita mundo.
Tale nihil merui, qui Christo, non mihi vixi,
Confectum senio praecellis, caelica virgo.
345 Cum Tecla vernes, valeas, sis talis ut Agnes,
Optima cum dia sit pars tua matre Maria!'
Nec fore pontificis benedictio quivit inanis;
Nam nihil omnino studuit nisi vivere Christo. f.87''
Et cum crevisset, pro tempore nubilis esset,
350 Karolus accensus rex arsit amoribus eius,
Karolus, omne decus regum, cognomine Magnus.
Hortamenta, preces, ut inops, descendit in omnes,
321 mestique GT 326 homuntio GT 330 spacium
GT 333 Accaepit G 337 Presul — preconia GT 338
prelibat — crismate GT 344 precellis GT celica T
345 teda T 346 dya GT
54
THIOFRIDI
Omnes vovit opes et fasces imperiales,
Quo sibi coniugi vellet regina dicari;
3^ Sed munita sui non cessit casside sponsi,
Non cor apposuit, regni diadema refellit,
Sprevit blanditias, terrores hostis et hastas,
Fugit ut accipitrem sine felle columba rapacem.
Omnibus invictus rex est a virgine victus.
360 Victrix hymnizat, virtutibus altius instat.
Cumque laboraret, carnem vigilando domaret,
Subrepsit somnus, defessos fluxit in artus:
Astitit eximius Wilbrord sub horamate visus, —
Est Gertrudis eum comitata, corona sororum, —
365 Sacravit velum, caput obvolvit reverendum,
Humanae vitae praedicit ei brevitatem,
Nosset ut exactis se solvendam tribus annis,
Ad sponsi vultum deducendam speculandum.
Evigilans virgo sacro dedit oscula panno,
870 Infudit lacrimis imo de corde petitis.
0 patrem lepidum, summi spousi paranymphum!
Sponsam despondit, dum carnis lemmata gessit,
Sed confirmavit, simul ac caelos penetravit,
Non hanc deseruit, donec sponso copulavit.
375 Sed moror in magnis, restant maiora relatis.
lY.
XXXI. Est secus aequoreas campus compascuus
undas, f. sa^
Longe protractus, spatioso margine latus,
Ahni Wilbrordi iam subiectus dicioni,
Grata quies lassis ventoso turbine nautis.
353 novit T 354 an coniugii? sc. regina 356 dya-
dema GT 359 invinctus G 360 ymnizat GT 363 oro-
mate GT 366 predicit GT 373 callos T post v. 375
Explicit liber tertius T in G suhscriptio deest, ea de causa,
ut videtur, quod pagina erat plena.
Incipit liber quartua GT 2 spacioao GT 3 ditioni
GT
f
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. III. IV. 55
5 Hic exoptata fessi potiuntur harena,
Artus tabentes sale siccant solis ad ignes,
Laesa fatiscentis reparant aplustria navis,
Exercent variis avide commercia lucris,
Expectant faciles cursus ventosque ferentes,
10 Diversum laeto pecus impinguatur in ervo.
Sed cum tanta locus fert commoda deliciosus,
Effundens fluctus solvit confinia pontus,
Monstriferos agit unda sinus, motus furit aestus,
In se sorbet humum, caespes fit inutile stagnum.
15 Pascua laeta latent, iumenta famelica maerent,
Nautica turba dolet, habitatores timor urguet:
Ignorant, quid agant, quid consilii sibi sumant. f. 88^
Conveniunt, tractant et convenientia laudant,
Decernunt iusta discernere monomachia,
«0 Praesulis an ponti summersa sit area campi.
Prosiliunt pugiles bis seni mentibus acres,
Viribus insignes, patriae munimina, flores,
Causam qui dubiam reddant discrimine certam.
Praeludunt, saltant alternaque brachia iactant,
25 Immiscere manus manibus parat aemula virtus.
Sex pro iure patris iurant ritu regionis;
Sed iuramentum dum coepit in ore loquentum,
Erubuit liquidum vinci metuens elementum,
Fugit et amovit fluctus refluosque retorsit,
30 Victum subripuit se, vasto gurgite mersit.
Arvum convaluit, viruit, nunc usque virescit,
Pascit ut ante boves palearia crassa trahentes.
0 cor humanum, quam durum, quam grave, brutum!
Nil est, quod vitet, sed, quicquid cogitat, implet,
35 Non perversus agit homo , quod fluctus maris egit,
Deierat et fallit, periuria suscipit, audit,
Quod scit, scire negat, sibi credita tradita iurat:
7 lesa T laeta G 8 commertia G 9 facile T
10 leto T inpinguatur GT 14 cespis GT 16 leta T
merent GT 19 monomachya GT 20 Presulis GT
24 Preludunt GT 25 Inmiscere GT emula G 27 cae-
pit G cepit T 34 quidquid T
56
THIOFRIDI
Per iusiurandum vicini possidet agrum.
Non Tbetis hoc gessit, non audiit, ante recessit,
40 Nec pro se creperum voluit spectare duellum.
Et liquet expertum Nerei per litora certum
Dulcem Wilbrordum speciali munere functum
Posse suis meritis ratibus succurrere fessis.
Hinc solet ex virga mali pendere crumena,
45 In quam congeritur, quod tempestate vovetur, f. 89'
Cumque piis precibus compressus cesserit aestus,
Ac steterint tutae puppes solita statione,
Aut datur ecclesiis aut infirmis vel egenis.
XXXII. Spes desperatis Wilbrord est, ancora nautis»
50 Quod cum notum sit, probo carmine , notius ut sit,
Urbeque de clara personam deligo claram.
Hildricus Trevir, cleri decus, egregius vir,
Ivit Hierusalem per navim, pacis ad urbem,
Anastasi celebrem salvatoris, David arcem.
55 Cumque sui comites laxassent vela, rudentes,
Incubuere mari facto velut agmine venti:
Nullus in Aeolii remoratur carcere saxi,
Excutiunt aestus, volvunt ad litora fluctus.
Aequora rapta ferunt metuendaque fulgura currunt
60 Atque ruunt toto concita pericula mundo.
Tanguntur velis nubes et terra carinis,
Intentant nautis haec omnia vulnera mortis.
In tanta plaga solvuntur frigore membra,
Ora manusque levant, precibus, clamoribus instant.
65 Trevir caelestes orat per nomina cives :
Sed lesus dormit, tempestas horrida saevit.
Ex Morinis pavidus stetit in rate clericus ortus
Ac Willibrordi monuit nomen recitari,
Annua tunc cuius coluit sollemnia mundus.
70 Exclamant ambo nomenque cient patris ambo
Et, quanti meriti sit, mundo panditur omni:
41 littora GT 44 crumina GT 48 aecclesiis G
49 anchora GT 50 nocius GT 54 Anastasy GT 55
Dumque T 57 Eolii GT removatur T 58 estus T
littora G 65 celestes T 66 sevit T 69 solempnia GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV.
57
l
II
■i
i^
Excitus a somno deus imperat Ennosigaeo,
Imperat et ventis ; placido volat aequore classis f. 89^
Ac per iter brevius defertur in ostia portus.
75 XXXIII. Est pius et clemens Wilbrord cognomine
Clemens.
Astat supplicibus, favet his auditque precatus,
Odit praedones res ecclesiae rapientes,
Sunt his ingestae per eum pro crimine poenae.
Est has excerptas percurrere prompta voluntas,
80 Sed mandare stilo tot barbara nomina vito.
XXXIV. Anno milleno trigeno simplice primo,
Ex quo non factum verbum patris est caro factum,
Dulce decus monachis Humbert, vir spiritualis,
Artus mirifici statuit transferre patroni.
85 Accivit proceres opibus, virtute potentes,
Pontificum gemmam, te dium, Poppo, hierarcham
Heinricumque ducem, cui Norica gens dat honorem.
Sunt omnes valvae per firma repagula clausae,
Sunt designati fossores corpore casti.
90 Sed cum Thitmarus nocturno phasmate tactus
Nescius ancipitem vellet librare bipennem,
Brachia non potuit deponere, palluit, haesit.
Est monitus tacitum non dissimulare reatum,
Est quia velle mori delictum nolle fateri,
95 Sed cum nesciret, quid de se prodere posset,
Abstitit, exivit: polluta sarabara vidit;
Ingemuit, lavit, quod liquit opus, repetivit.
Non accessisset, si delicti meminisset.
Nam quot sunt fluxus, tot dat natura meatus,
100 Os, oculos, aures, penem cum podice, nares:
Humor congestus petit hos a carne recessus. f. 90"^
Non vitium constat, nisi delectatio gignat:
Hac expers iuvenis studium subiit probitatis.
Egesta cryptae tres sunt tellure repertae.
72 Ennosygeo GT 77 predones GT aecclesiae G
78 penae GT 86 dyum GT 92 hesit T 100 penem
cum podice om. T 104 criptae GT
58
THIOFRIDI
105 Tertia thesaurum tenuit, pignus pretiosum,
Palliolo tectum texto subtemine Serum. —
floc incorruptum, nullo senio vitiatum
Pendet praecipuis inter nova pallia festis
Contra naturam per tot durabile saecla. —
110 Accessit propius decus omne suis hegumenus,
Fletus effudit, precibus suspiria iunxit,
Inclinavit se, relevato marmore tumbae
Vidit soma sacrum non in cinerem resolutum,
Non putre, corruptum, non vermis fauce minutum,
115 Sed sanum per se, non carnis condicione,
Indutum pulla monachili more cuculla
Contextaque pilis hirsuta veste caprinis
Ad debellandam mentem carnemque domandam.
Pressit aromaticus cernentis lumina fumus.
120 Extraxit costam pro sacris distribuendam,
Palluit attonitus, dolor eius terruit artus:
Est odor emissus, velut esset ibi paradisus.
Advenit morbis quidam confectus et annis,
Clarus militia, dum militis induit arma,
125 Sed, vexilla ferens cum stemeret acrius hostes,
Lapsus equo iacuit prolapsaque viscera luxit
Nec medicina gravi potuit prodesse dolori.
Assumpta Christi cruce liquit inania mundi
Pignoribus geminis oblatis ante modestis. f. 90^
130 Hic prostratus humi petit intestina refundi;
Nec defraudatus brevis utilitate precatus
Membra pavimento dum subrigit aegra tremendo,
Inscius in tumba collisit posteriora,
Attrivit modice, virtutem sensit adesse:
135 Sunt in sede sua vitalia lapsa locata,
In ventris theca sunt abdita, sunt solidata.
Sospes avet, plaudit laudumque quilismata pangit,
Cum coetu populi canit inclita contio cleri.
105 Tercia GT preciosum GT 108 precipuis GT
109 secla GT 110 ygumenus GT 122 paradysus GT
124 milicia GT 132 egra GT 138 caetu G cetu T
incljta concio GT
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV.
59
i
<(
Arca dei vivi transfertur soma patroni,
^^ Arae sub mensa caelestis ponitur arca,
Arae, quae regi trino titulatur et uni:
Hic moritur morbus, hic surgit gratia, virtus;
Signa poli stellis, maris exaequantur harenis.
XXXV. Sed gens his donis felicior est Walichrensis.
^*5 Est quia cervicis durae, gravis asperitatis,
Est ut spuma maris, sequitur mare turbine mentis,
Non ullis dominis, non legibus angitur ullis,
Nil est, quod timeat, nisi per miracula discat:
Crebrius hinc fiunt ibi, corda ferocia stringunt.
150 Praeses Flandrensis Rupertus strenuus armis
In Walichrum stimulis agitatus et igne furoris
Extremos hominum Morinos contraxit in unum,
Teutonicos agiles, robustos, viribus acres.
Ter denas fortes sibi delegit legiones,
155 Traiecit turmas per Scaldae fluminis undas,
Terribilis venit, miserabilis inde recessit,
Flamma sub accessu, vapor et fuligo recessu. i,^v
Nam cum Walchrenses tria milia vix numerantes
Pacem quaesissent prece, sed non optinuissent,
^60 lutroiere sacrum Wilbrordi sanguine templum.
Sunt quasi praesenti questi secumque loquenti,
Questi sunt odium non exorabile, bellum,
Dextris elatis censum vovere quotannis,
Si salvarentur, victores efficerentur.
*^5 Nec mora, digressi sacramentis satiati
Igne calent fidei statuuntque ducem sibi belli
Patroni capsam vexilli fronte locatam.
Cursim procurrunt, solem post dorsa relinquunt,
Ne sibi prospectus tollatur et ensibus ictus.
1^° Lorica nullus se munit, casside nullus ;
Armis plus domini quam materialibus usi
Nemo fugam turpem versat, non proditionem:
140 celestis T 141 tytulatur GT 143 exequantur T
150 Preses GT 153 Teuthonicos GT 161 presenti GT
165 saciati GT
60
THIOFRIDI
Dulce mori mentes subiit patriae per amorem.
At Morini saliunt de navibus, agmina iungunt,
175 Aptant loricas aeratas, vertice cristas,
Prospiciunt paucos hostes et corpore nudos,
Spernunt ut mures ex antris prosilientes,
Nil nisi magnificum sperant a hoste triumphum.
Tristis dum saevo dat signum bucina bello,
180 Accensis animis properans exercitus omnis
Compositus numero procedit et ordine certo.
Arva micant armis, ager horret ferreus hastis,
Ignescunt irae, sonat ingens clamor utrimque,
Concurrunt alae, ferro subtexitur aer,
185 Nox pendet campum telis conserta per amplum : f. 91^
Mortes inde cadunt, naturae vincula frangunt.
Est quota pars cladis iaculis exacta cruentis?
Intemis odiis extractus sufficit ensis.
Cursu praecipiti volat agmen, mente feroci,
190 Agmen, spes cuius sub forti sedit et arcus,
In densos cuneos agitur quaerens iter ad cor.
Transfigit gladius tuto sub tegmine pectus,
Nil iuvat oppositis gravibus lorica catenis:
Altera pars duram patitur, gerit altera pugnam,
195 Indutos ferro dant nudi corpore leto.
Hinc bellum iugulis, gladiis hinc saevit acutis:
Inde modum caedes perdit, numerum morientes.
Sunt hi caedendo fessi, sunt hi patiendo.
Pauci semineces repetunt per vulnera naves,
200 In ratibus cecidere suis, cruor effluit undis,
Spumat et obductus concreto sanguine fluctus.
Perdidit haec acies procerum tibi, Flandria, flores,
Accipis hinc gravius, quam possis credere, vulnus,
Haec funesta dies validas rapuit tibi vires.
205 Est domini pennis tectus populus Walichrensis;
175 eratas T verticae G 179 sevo T 181 procae-
dit G 184 subtexituraer T 189 precipiti GT 191 que-
rens T 193 appositis T 195 laeto G 196 sevit T
197 cedes T 198 cedendo T paciendo GT 199 semi-
nices G 201 Hec T
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV.
61
,
Nam species niveae dignis est visa columbae
Expandisse suas super alas agminis alas.
Ales felle carens, tropico theoremate, candens —
Instar avis typicae Noe sub cataclysmate missae,
210 In decus ecclesiae quae ramum vexit olivae
Pacis, baptismi signura, charismatis alti —
Ales tanta volat, vires animumque ministrat
Nec prius abscedit, quam victrix turma recedit f. 92^'
Absque sui damno laeto ditata tropaeo.
215 Sub damni specie soli tres oppetiere
Nou nisi per proprium, ceu prodit fama, reatum,
Coetus convenit, cui sic victoria cessit,
Votum, quod vovit, confirmavit, renovavit.
Principis evicti vexilla dicavit honori
220 Wilbrordo patri, defensori speciali,
Epternach misit, servari missa petivit,
Essent ut tanti monimentum iuge triumphi.
XXXVI. Sed ceu res parvas reddit concordia
magnas,
Sic facit ex magnis parvas discordia grandis.
225 Hoc bello populus concors, affectibus unus,
Victor ab externis versus vertigine bellis
In se convertit mucronem seque peremit,
Victrici dextra sua viscera fudit et exta.
Est intestinum confectum sauguine bellum;
230 Ex uno populo duo facti sub duce nullo
Interiere prope civili seditione.
Defessi tandem tot cladibus indoluere,
Epternacensem missi legantur in urbem,
Nomine Thifridum prece sollicitant hegumenum,
235 Exeat, acceleret, veniat pacemque reformet.
Assentit : remeant et nuntia laeta reportant.
207 agmine T 208 topyco G T 209 cataclismate GT
210 aecclesiae G 213 abscaedit — recaedit G 214
dampno GT leto T tropheo GT 215 dampni GT op-
peciere T 217 Caetus corr. ut videtur ex Laetus G CTe-
tus T cessit] caessit G 220 Wilbrordu G 234 ygu-
menum GT 236 leta T
62
THIOFRIDI
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV.
63
Exultat populus, parat, est occurrere promptus,
Antwerpum properat portumque paronibus intrat,
Expectat biduo spe pendulus agmine laeto;
240 Sed cum forte moras in eundo necteret abbas,
Desperans doluit, tristis naves repetivit, ' f. 92^
Venturi fidis curam commisit amicis;
Cumque reliquisset litus, festinus abisset,
Omnimodis votis sic prodidit abdita cordis;
245 '0 Wilbrorde, tuae pia viscera pande catervae !
Si dignaris oves iuvisere nos speciales,
Nobis indicium da non creperum, sed apertum:
Imbrem frugiferum fer nostris usibus aptum ! '
Infit et intonuit laevum, fragor aequora movit,
260 Compressae nubes largos densantur in imbres
Spissataeque fluunt, extinguit fulgura uimbus.
Spes desperatis redit exclamare paratis:
'Nostra salus, salve, Wilbrord, confidimus in te,
Credimus, ecce, venis, tibi litora fida subibis/
255 Imbre madet classis, portum subit artubus udis.
Vix se quisque domi siccat, dat membra sopori,
V«nit in emporium mandrita Thifrid memoratum.
Est tractatus ibi velut angelus in vice Christi,
Pacificavit ibi discordes pace perenoi.
260 Est hinc optatum transvectus remige portum,
Applicuit, multus fit per navalia cursus,
Insula divino ruit obvia tota ministro,
Chroma decens cecinit, sua sic in moenia duxit,
Deservivit ei Romanorum quasi regi.
265 Cumque iubar solis removeret nubila noctis,
Primores patriae properant populo comitante,
Astant barbarico reverenter more represso
Instituuntque statum rerum reparare novarum.
Sed ceu quos bellum navale perurguet agendum, f. 93''
270 Per mare tranquillum pugnae simulant quasi ludum,
«.. ^?2J®**^J^ '^^^ ^^^^^ — equora T 254 Uttora G
265 ajtibus T 256 sapori GT 263 Croma GT mae-
nia G mema T
Remos, arma parant, variis discursibus instant:
Sic primum parvis placuit praeludere causis.
Divitis ecce pedes quidam complectitur exspes,
Strictius astringit, veniam petit, oscula figit,
275 Ense virum tantum dolet a se paene peremptum.
Verna dei properat, pro supplice sternitur, orat,
Pontificis baculum civem locat ante protervum,
Optestatur, ut in se versus discutiat se,
Ut dimittatur, dimittat, compatiatur.
280 Astantes rogitant, negitantem voce fatigant:
Cor adamantinum, cor non mollitur iniquum,
Exiit, erupit, celer ad sua tecta recurrit.
Sed non evasit, hunc ultio debita stravit,
Zabulus invasit, vexavit eum, cruciavit;
285 Nullius sexus irrupit saevior artus,
Verberibus, stimulis quatit interiora furentis,
Est sonus auditus, quasi venter perferat ictus,
Costae quassantur, ceu vecti percutiantur:
Bacchatur demens et supplicium luit ingens.
290 Est grandis luctus terrorque parentibus ortus,
Exorant domini vernam miseri misereri.
Exsurgit, sontem visit sine mente iacentem,
Ponit scriniolum super eius pectus anhelum.
Fugit daemonium tanto sub pondere tortum,
295 Sensit ibi costam Wilbrordi somate sumptam,
Possessum liquit, Phlegethontis stagna revisit.
Aeger convaluit, domus et vicinia plaudit. f. 93^^
Ex simili culpa fit signum dispare poena.
Ante pedes iuvenis cecidit pauper locupletis,
300 Inflixit vulnus cui mentis turbine motus,
Expetit ignosci sibi, corde reconciliari.
Assilit Ekardus, prius ex primoribus unus,
Sed tunc eximius monachus mundo crucifixus;
Interpres promptae fretus ratione loquelae
272 preludere GT 273 expes GT 275 pene GT
285 inrupit G sevior T 289 Bachatur GT 292 Exur-
git GT 294 demonium GT 295 semate GT an recte?
296 Plegetontis GT 297 Eger GT 298 paena G
64
THIOFKIDI
305 Accurrit, iacet in terra cum vindice virga,
Obsecrat, increpat, adiurat: lapis ille refutat,
Exiliit, fugit; deus eius lumina clausit,
Amisit visum, stetit horreus tendere gressum,
Offensis pedibus graditur nuUo duce ductus,
310 Impingit titubans, impingitur undique palpans.
Occurrit caeco pater eius pectore maesto,
Erubuit, fudit lacrimas natumque reduxit.
Paenituit tiro, pacem donans inimico
Dimisit: vidit iubilansque domum repedavit.
315 Pulchra dies populo dedit haec spectacula duro,
Sunt ope divina quasi pacis semina iacta,
Mollitae mentes prius ursis asperiores,
Pulchrior exoritur lux, <^candida> pax .comitatur.
Prorumpunt ut apes propriis de sedibus omnes,
320 Omnes indigenae stant sicut in ordine stellae :
De rebus tantis tractant per acumina mentis.
Sunt utrimque dati septeni carne propinqui,
Primates generis; per eos fit pactio pacis,
Fit per mandritae comites ius scita scientes.
325 Longe semoti disquirunt seria soli f. 94''
Inyentaque via redeunt, pandunt sibi visa.
Triginta libras censent solvi triplicatas,
Sanguiuis ultori sontem pro milite tradi.
Est id consilio coeptum, reor, ingenioso:
330 Firmius ut pactum liget obsequiis stabilitum,
Est inopis miles factus versa vice dives,
Quod velut opprobrii fel mallet morte lucrari.
Est admirandum, subtili mente notandum,
Quod gens inmanis catulis aequanda leonis,
335 Gens, formidandi quam non domuere tyranni,
Simplicibus dictis est victa viri monachilis,
Paruit imperiis velut emptus verna iubentis
305 Accurrit G corr. ex Ecc. ut videtur 310 Inpingit
GT 311 ceco T mesto GT 313 Penituit T tyro GT
316 ope] spe T 318 candida om. codd. 320 indegenae T
322 septem T 324 vis T 329 caeptum G ceptum T
332 approbrii T 333 ammirandum GT 334 equanda T
VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 65
Et, ceu praesentem Wilbrordum carne videret,
Sic eius fidum stipavit honore ministrum.
340 Est cum privata pax publica consolidata:
Ira, simultates, odii cessere furores,
Copia de pleno cornu fruges dedit anno:
Exercentur ibi convivia, cantica, ludi.
Phoebe cum posuit bis flammas bisque recepit,
345 Compositis rebus remeavit ovans hegumeuus;
Ad reditum pendere suum scit corda suorum'
Est ab eis dignis susceptus plausibus, hymnis.
Sed quia navifragis Nerei sum fessus in undis,
Udus suspiro delonge litore viso,
350 Allabor tacito propter fastidia signo,
Signo Wilbrordi gesto virtute potenti.
Est ibi commissum grave per tria nomina furtum,
Palliolum rapitur, crux argento spoliatur, f. 94^
Sed non conflari potuit fornace vel igni,
355 In partes sectum pondus non explicat aequum,
Pars sua cuique minor, litem parit altera maior;
Purpura non frangi manibus, non ense secari,
Forfice non scindi, nulla valet arte noceri.
Hoc praetermisso sub portu carbasa linquo,
360 Tanta tamen restant et famosissima coustant,
Vatis Srayrnaei quae mens si nosset Homeri,
Vix caneret, licet Iliaden et Odyssea tractet.
338 presentem GT 344 Phaebe G Phebe T cum
posuit] composuit T 345 ygumenus G T 347 ymnis GT
349 de longe littore GT 355 equum T 359 preter-
misso GT 361 Smyrnei GT 362 Yliaden GT post
V. 362 Explicit liber quartus GT.
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg.
COMMENTARIUS.
Prologus. (lib. I 1-16.)
Thiofridus conventuales Epternacenses alloquitur,
quibus ut antea vitam Willibrordi prosaicam dedica-
verat, ita nunc metricam commendat confidens se per
illos a lividorum quorundam hominum invidia iri de-
fensum.
V. 1 crusma non est cymbalum, ut Deckerus opi-
natur, sed modi musici, qui ad sonum instrumenti
musici cuiuslibet canuntur. — v. 2 quodammodo in
memoriam nostram revocavit initium prologi satirarum
Persianarum: Nec fonte Idbra prolui cahallino, quam-
quam non contendo Thiofrido illa verba ob oculos ver-
sata esse. — v. 3 cf. Hor. epist. II 1,177 ventoso
gloria curru Verg. Aen. XI 708 ventosa ferat cui
gloria fraudem. — v. 4 hyperaspistes proprie est sa-
telles, corporis custos, qui corpus ducis clipeo tegit.
Thiofridus autem hoc verbo eum significare videtur,
qui in aula principis et circa personam eius versetur;
idem igitur vult quod aulicus. — v. 5 nostri patroni
sc. monasterii Epternacensis , cui Thiofridus praeerat
abbas. — v. 7 Horat. sat. I 4,11 (Lucilius) cum flu-
eret lutulentus. id. sat. I 10, 60 at dixi fluere
hunc (Lucilium) lutulentum. — v. 9 Boeth. de cons.
V. 2 maestos cogor inire modos. — v. 10 Horat.
sat. I 10, 48 neque ego illi (Lucilio) detrahere
ausim haerentem capiti cum muJta laude coronam
COMMENTARIUS.
67
cf. supra ad v. 7. — v. 14 psalm. 90 (91), 13 super
aspidem et hasiliscum amhulahis. ev. Luc. 10, 19.
ecce dedi vohis potestatem calcandi supra serpentes
et scorpiones. —
cap. L (lib. I 16—57.)
Thiofridi argumentum *) : Quod sanctus Willihror'
dm sempiternae lucis fUius mundo ante mystico oromate
est cognitus, quam editus. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 2r
II 33. 34. — Thiofridum simul et Alcuinum secutus
est Theodericus in Chron. Eptemacensi lib. I cap. 33
(M. Gr. SS. XXIII p. 45 lin. 50): Anno incarnationis
Domini 659 cum Clodoveus 8. regni ageret, heatus Wil-
lihrordus ex claris et religiosis parentihus in Northum-
hria, provintia Brittanniae insulae, est procreatus. Cuius
necdum geniti todus vitae status matri suae in incre-
mentis lunarihus est revelatus. Qua enim node heaa
soholes in utero eius concipiehatur , vidit in visione lunam
in caelo quasi novam usque in plenam crescentem ct in
os eius suhito lapsu ruentem totamque se intrinsecus
vehementi splendore perfundentem. Quod confessa cuidam
religioso preshitero, responsum accepit de concepto filio,
quod magnus et illustris illuminator futurus essetJDeipopulo.
V. 18 quadrifidi cosmi de quattuor caeli regionibus
intellegendum. cf. SeduL carm. pasch, V 188 sq.
Neve qius ignoret speciem cruds esse cdlendam^
Quae dominum portavit ovans^ ratione potenti
Quattuor inde plagas quadrati colligat orhis.
Splendidus auctoris de vertice fulget eous,
Occiduo sacrae lamhuntur sidere plantae
Arcton dextra tenet^ medium laeva erigit axem. —
Britanni cf. Alcuin. v. W. I 1 init. Fuit in
Brittannia insula , provintia Northarhumhrana,
quidam paterfamilias genere Saxo et nomine Wilgils,
* ) Haec argumenta, quae in fronte singulorum capitum
posui , extant in indice capitulorum , quem Thiofridus Vitae
Will. prosaicae praemisit.
5*
68
COMMENTARIUS.
V. 22 carnis lemmata ut infra III 8 caraem,
quam animus assumpsit, i. e. corpus. est genetivus
appositionis. — v. 23 cf. Cic. or. Philipp. II. XV
37 omncm praeterea florem nohilitatis et iuven-
tntis, — V. 24 Lucan. VIII 73 femina tantorum
titulis insignis avorum. — v. 26 Alcuin. v. W
I 2 Nam vir venerahilis Wilgils ad hoc tan-
tum Deo praedestinante matrimonio iunctus est,
%t talis ex eo ederetur proles. hinc appa-
ret verba v. 26 no7% aestu carnis e, q. s. non ad matrem
sed ad patrem respicere. — v. 28 Verg. Aen. V 721
et Nox atra polum higis suhvecta tenehat. —
V. 31. 32 Alcuin. v. W. I 2 videret lunam crescente
illa usque dum plena videhatur esse, — v. 32 per
zodiaci contermina zodia volvi: per singula deinceps
signa zodiaci inter se confinia migrare. — v. 34 Exod.
3, 2 appariiitque ei dominus in flamma ignis de medio
ruhi; et videhat, quod ruhus arderet et non com-
hureretur. cf. Sedul. carm. pasch. I 111 Ignihus
innocuis flagrans apparuit olim non ardens ar-
dere ruhus. — v. 36 Verg. Aen. V 432 vasfos
quatit aeger anhelitus artus cf. ibid. V 199. —
— V. 37 Verg. Aen. V 200 sudor fluit undique
rivis. — V. 40 Leucothca: Aurora cf. Ovid. fast.
VI 545 Leucothea Gi'aiiSy Matuta vocahere nostris.
— V. 41 Verg. Aen. VI 511 scelus exitiale
Lacaenae. scelus Ambronum quale sit intellegendum,
ignoro. — v. 42 virtute rotundo cf. infra ad I 197.
— V. 43 Alcuin. v. W. I 2 illoque (presbytero) interro-
gante, si ed node, qua ei visio facta est, suo more solito
iungeretur viro, acceptaque ah ea eius rei confessione,
ita resjyondit, — v. 46 chrysoconius , graece iQvG6v,oik,o<;
auream comam habens. — v. 48 Malach. 4, 2 et m'ietur
vohis timentihus nmnen meum sol iustitiae, solem iusti-
tiae scriptores eccl. Christum interpretantur. — v. 49
cf. Horat carm. I 12, 47 velut inter ignes luna mi-
nores. id. epod. 15,1 caelo fulgehat luna sereno ifier
minora sidera. — v. 50 Verg. Aen. III 637 IV 6
COMMENTARIUS.
69
Phoehea lampas. — v. 52 cf. Martian. Cap. 11 124
perdia pernoxque sacris navnque operata chartis.
— V. 55 microcosmus: homo cf. Isidor. orig. III 5, 3.
XI 1, 16 id. de nat. rer. 9. — v. 57 Verg. ge. III
337 roscida luna,
cap. II. (lib. I 58—87.)
Thiofridi argumentum : De eius nativitate etdignaortu
suo educatione et ohlationc, — Cf. Alcuin vit. Will. I 3.
V. 59 issa, hebraice n;SN femina. quod exit ah is
interpretatio etymologica in parenthesi addita respiciens
ad Genes. 2, 23 quoniam de viro sumpta est, cuius
nomen hebraicum 'iJ-^N. cf.Hieronym. quafist. hebr. in libro
geneseos (ed. de Lagarde pag. 6): non videtur in graeco
et in latino sonare^ cur mulier appelletur, quia ex viro
sumpta sit, sed hv^oloyca in hehraeo sermone servatur. vir
quippe vocatur his et mulier hissa. rede igitur ah his
appeUata est mulier hissa. — v. 64 Sedul. carm. pasch.
I 113 edidit d serum suspendit ad uhera natum cf.
Sil. It. IV 379 suspendit ah uhere natos. — v. QQ pane
voluntatis, non pane doloris similiter dictum atque in-
terdum in libris sacris cf. ex. gr. Vulg. interpr. psalm.
126 (127), 2 manducare panem doloris. lib. I (III)
Reg. 22, 27 pane trihulationis. psalm. 79 (80), 6 pane
lacrimarum. — v. 69 vitae fonte: baptismate cf. infra
II 638. 644. secundum contextum mater nomen dat
filio. apud Alcuinum vit. Will. I 3 imponit ei pater
nomen WiUihrordus aliquot boni codd. exhibent mater,
quos secutus noster. veram scripturam esse pater Watten-
bachius ex vita metrica Alcuini II 34 Inposuit Wil-
hrord nomen hahere pater probari censet. at potuit Al-
cuinus in vita prosaica matrem appellare, in metrica
autem numerorum gratia patrem substituere, unde pater
etiam in vitam pros. inferri potuit. — v. 71 nomen
Willibrordi potius derivandum a germanico wiUjo vo-
luntas et hrord, quod anglosaxonice cuspidem, telum
acutum significat. ut igitur Willehalm is est, qui cupit
galeam, ita WiUibrord is qui cupit telum, interpretatio
70
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
71
Thiofridi, quae v. 71. 72 continetur, proficiscitur non
a syncopata forma nominis Wilhrord^ quam adhibuit
V. 69, sed a primitiva Wil-li-hrord. ita autem verba
intellegenda sunt : si littera r ex syllaba hrord eiciatur,
ut evadat hrod, et syllaba U omittatur. linquat passive
accipiendum. — v. 73 mel nedarque suum i. e. lac
eius maternum cf. Dracont. Orest. 567 sq., ubi legendum:
flumina pedoreo dedit uhere lactea lahris, dulcia necta-
reuyn fundentia mella saporem. — v. 74 redimicula
morum: monile, omatum morum i. e. mores, quibus
erat ornatus. — v. 76 cf. Ovid. met. IV 290 sq. cuius
erat facies, in qua materquc paterque cognosci possent.
utrumque parentem cf. Ovid. met. XIII 147 deus est in
utroque parente. — v. 78 cf. lib. I. Reg. (Samuel.)
1, 28. — V. 80 Isai. 11,8 et deledabitur infans ah uhere
super foramine aspidis. — v. 81 vedis: intelle-
gendus est Satan cf. Isai. 27, 1 in die illa visitahit do-
minus . ... super Leviathan serpentem vectem. —
V. 84 sqq. Alcuin v. W. 13 tradidit eum pater
Hrypensis ecclesiae fratrihus religiosis studiis et
sacris literis erudiendum^ ut fragilior aetas validi-
orihus invalesceret discipliniSy uhi nihil videret
nisi honesta, nihil audiret nisi sancta. Theo-
deric. Chron. Eptern. I 33 hunc itaque in Christo
renatum parentes eius Christo mancipaverunt et per
ipsos teneritudinis suae annos discipUna infor-
mandum christiana fratrihus Bipensis aecclesiae
tradiderunt. — v. 85 de Hrypensi ecclesia Watten-
bachius ad Alcuini I. 1. haec annotat: 'monasterium
paullo ante conditum ah Ehoraco [York] non multum
distat; nomen loci hodie est Bipon^. verba versus 85
ita iungenda, ut egregiis Israelitis sit appositio verbo-
rum patrihus Bipensihus. egregii Israelitae ita dicti, ut
ev. lohann. 1, 47.
cap. III. (lib. I 88—312.)
Thiofridi argumentum: De x)atris eius conversione
et in monachko proposito sanda conversatione et cursus
consummatione. — Cf. Alcuin vit. Will. II. II 34. —
Theoderic. Chron. Eptern. I 33 Pater vero eius hea-
tus Wilgislus ad Sanctum Andream in pro-
munctoriis occeani et TJmhri fluminismonachicam
arripuit conversationem etj acceptis a primatihus
provintiae donariis et praediis, in honore semper
virginis theotocos Mariae instituit aecclesiam et
congregationem j ubi post plurimos lahores triumphalem
Deo animam^ terrae carnis reddidit materiam.
V. 88 nec Wilgisli patris mens torpuit tanta indole
oblata. — V. 90. 91 lib. I (III) Reg. 19, 9 — 12. -
V. 94 sq. epist. ad Ephes. 4, 22 — 24 Deponite ....
veterem hominem . . . et induite novum hominem.
epist. ad Coloss. 3, 9. 10 expoliantes vos veterem
hominem .... et induentes novum. — v. 96 Alcuin.
V. W. I 1 in quodam parvo oratorio sancti Andreae
apostoli Christi nomine dicato cf. supra Theoderici
I. I. — V. 98. 99. quis fuerit lacob ille, qui opus de
sanctorum dogmatis et vitis concinnaverit , indagare
non contigit. — v. 107 aerias phalangas cf. epist. ad
Ephes. 2, 2 secundum principem potestatis aeris
huius ibid. 6, 12 contra spiritalia nequitiae in
caelestihus. significantur agmina angelorum malorum.
— V. 110 evang. Matth. 5, 14 non potest civitas
ahscondi supra montem posita. — v. 111 sq.
Alcuin. V. W. II ita ut etiam miraculorum signis
claruit et nomen eius celehre factum est. — v. 114
sqq. Alcuin. v. W. I 1 sed et ilUus gentis regi et
optimatihus honorahilis effectus est in tantum,
ut ei aliquas terrarum possessiunculas illis
promontoriis*) adiacentes ad aedificandam deo ecde-
siam .... contulerint , in qua pius pater modicam quidem
sed honestam deo servientium adunavit congregationem,
in qua .... requiescit. — v. 117 'summipecus opilionis:
S. Wilgislus. — V. 118 in agni sanguine lotas: Apoc.
*) PauUo supra: in promontoriis, quae mari Oceano et
Humhri flumine cinguntur.
12
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
loh. 7, 14. — V. 120 suspirans: cum suspirio cupiens.
— V. 122 epist. ad Corinth. I. 13, 12; cf. infra ad
n 732. — V. 123 cf. Alcuin. v. W. II 34
Corpus in ecclesia curarunt condere fratres,
Quae constructa maris stat prope litorilus
Atque sacrata^ Dei genetrix clarissima Christiy
Nomine fulgescit, virgo Maria, tuo,
theoticos idem quod theotocos. pergiila theoticos: pergula
virginis Mariae ^eoxoKOv. cf. Vit. pros. cap. 20, ubi
eadem forma corrupta theoticos eademque pro genetivo
extat: in oratorio perpetuae virginis theoticos Mariae.
cap. IV. (lib. I 124—196.)
Thiofridi argumentum : Quod cgregiae indolis puer
teneUae aetatis teneritudinem nioriim maturitate trans-
cendit et in vicennalilMS suis in Hyherniam amplioris
profectus gratia secessit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 3
fin. 4. — Theoderic. Chron. Eptem. I 33 At puer egre-
gius Willibrordus ah ineunte 2>ueritia et sensu proficiens
et morihus placihilis fadus est tam Deo quam hominihus
et accepta tonsura clericatus et pia professione factus
monachus iisque ad annum vicesimum alacriter et hiimi-
liter sacris lectionihus inherehat, ac postmodum quasi a
lacte matris avulsus sapientiam inter iUustres viros Hi-
herniae per annos 12 sitientes hauriehat. unde factum
estj ut fervidis lahorihus discendi non minus fervidos
lahores superadderet populum incredulum viam Dei do-
cendi.
V. 124 digressus a vita Willibrordi describenda
ad patris eius vitam delineandam. — v. 127 Samuel
profectihus alter cf. lib. I. Reg. (I. Samuel.) 2,26 puer
autem Samuel proficiehat atque crescehat et
placehat tam domino quam hominihus. — v. 132 dispun-
geret: numeraret, ha"beret. — v. 136 Verg. Aen. IV
281 ardet ahire fuga dulcisque relinquere terras.
— V. 137 Alcuin. v.- W. I 4 cum coniventia sui
ahhatis et fratrum, — v. 139 sq. ev. Matth. 9, 37
messis quidcm multa, opcrarii autem pauci. — v. 147
73
sq. Alcum. v. W. I 4 et quia in Hihernia scola-
sticam eruditionem viguisse audimt, etiam et quo-
rimdam sanctorum virorum fama narrante conversatione
mcitatus et praecipue heatissimi patris et episcopi Ecg-
herti ... nec non et Wicherti .... Hiherniam secessit
~- V. 149 ut Athenae gymnosophistis. miro errore
Ihiofridus gymnosophistas Athenis fuisse putat confun-
dens, ut videtur, sophistas et gymnasticas exercitationes.
~- V. 153 aplanes gener. fem., graece anXuviig inmotus
significat orbem stellarum fixarum cf. Macrob. Somn!
Scip. I 9 hae autem animae in ultimam sphaeram
recipi creduntur, quae aplanes vocatur, — v. 155 cf.
Alcuin. V. W. 14 quatenus ceu prudentissima apis
ex eorum propinquitate mellifluos pietatis carperet
flores. — V. 156 districtio: punitio, poena. — v. 157
suh soHe culinae: in officio culinario. — v. 161 synaxis:
contionis. — v. 163 in versu mensae: in carmine ce-
natorio. -- v. 168 nota temetum h. I. correptis prioribus
syllabis duabus positum esse, cum iusta prosodia extet
mtra II 514. — v. 170 hemina: certa vini mensura
quam monachis per diem sufficere existimavit S. Bene-
dictus (Deckerus). — v. 170 partitur i)a,ssiye. — v. 174
dat memhra sopori cf. infra ad IV 256 — v 178
feriente ruina Sil. It. XIV 678 tanta feriente ruina
(Deckerus). — v. 179 Horat. epist. II 3, 188 quod-
cimque ostendis mihi sic^ incredulus odi. — v. 194
patris sapientia, verhum: lesus Christus cf. Porfyr. 24
(9), 18 0 vere patris sapientia, Christe, opulento
exertus verho. Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. v. 1
Clmste deus, simmi virtus, sapientia patris. — v. 195
evang. Luc. 2, 46. symmysta proprie qui eisdem myste-
riis, sacris mitiatus est, deinde universaliter 'vir sanctus
sacerdos, propheta, al.'. in cod. Bemensi 178 glossas
contmente extat fol. 66 11" col. 1 haec glossa 'simiste-
conscii secretorum\ in Alcuini carminibus lohannes
apostolus interdum appellatur airwti symmysta vel caeli
symmysta.
74
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
75
cap. V. (lib. I 197—256.)
Thiofridi argumentum : Quod anno aetatis suae 33.
in portum Gravelingae viUae maritimae, inde venit
Traiectum arcem tunc et solium regni Fresiae.
— Cf. Alcuin. vit. Will. I 5. 11 6. — Theoderic.
Chron. Eptem. I 41 Audiens vero heatus Willihrordus
in Hyhernia, uhi manehat, populum esse in horealihus
mundi partihus ydololatriae deditum errorihus, 33.
aetatis suae anno cum 12 sociis navim conscendif
atque anno incarnationis Domini 690 Theoderico adhuc
regnante prospero cursu Traiectum arcem tunc et
solium Frcsiae pervenit.
V. 197 Horat. sat. II 7, 86 fortis et in se ipso
totus teres atque rotundus. — v. 199 Christi morte
Mors perempta est cf. epist. ad Corinth. 116, 26. 55. —
V. 200 Genes. 12, 1. — v. 203 legis tomos: proprie
quinque libros pentateuchi, deinde ipsam legem divinam.
— V. 206 Verg. Aen. XI 550 omnia secum versanti
suhitovixhaecsententia sedit. — v. 210 cf. Alcuin. v.
W. I 5 assumptisque secum undecim fratrihus. — v. 211
Lucan. VII 363 signiferi compressum limite caeli. —
V. 212 idolium proprie idolorum templum, h. 1. idem
fere significat quod idololatria. iustam iirosodiam eius
vocis IdolTum iam Prudentius corrupit ad TdolTum, quem
secutus noster. — v. 216 Lucan. IX 77 tendunt mihi
carhasa venti. — v. 217 prono ratis aequore fcHur
cf. Verg. Aen. VIII 548 pars cetera prona fertur
aqua. - v. 218 Verg. Aen. VI 476 prosequitur
lacrimis longe. — v. 223 Verg. Aen. IV 453 fwri-
cremis cum dona imponeret aris. — v. 230 rtiinam:
facultatem ruendi. — v. 235 Viltorum cf. infra ad v.
512. praeterea cf. Bedae hist. eccl. Angl. V 11 sub
fin.: Donavit autem ei (Willibrordo) Pipinus locnm
cathedrae episcopalis in castello suo illustri, quod antiquo
gentium Ularum vocahulo Wiltahurg i. e, Oppidum
Wiltorum, lingua autem gaUica Traiectum vocatur.
— V. 240 Verg. Aen. XII 283 it toto turhida caelo
tempestas, — v. 244 Lucan. I 257 Hac iter est
hellis. — V. 246 Lucan. IX 199 praetulit arma togae,
Verg. Aen. VII 496 laudis succensus amore. —
V. 251 Pippinum Heristalensem , maiorem domus regum
Merovingicorum , quos auctoritate et imperio multo
superabat. — v. 252 Verg. Aen. VI 756 nunc age,
Bardaniam prolem ibid. 767 Troianae gloria
gentis. de fabula, qua principes Francorum a Troianis
originem duxisse putabantur, cf. Theoderic. Chron.
Eptem. init. Igitur clarissima principum prosapia, quo-
rum largiflua munificentia a heato Willihrordo primitus
Epternacensis fundata usqiie num propagata est aecclesia,
de nohilissima non solum Francorum sed et de anti-
quissima Troianorum descendit genealogia. cf.
etiam eiusdem Vitae Irminae init., porro Burchardi et
Cuonradi Urspergensium Chronicon (M. G. SS. XXIII
p. 338 1. 35 sqq.). eadem origo principum Francorum
ab aliis quoque medii aevi scriptoribus commemoratur
sat multis. — v. 256. Anchisus dux pater Pippini He-
ristalensis ex Begga, sorore s. Gertrudis, filia Pippini
Landensis. cf. Theoderic. Chron. Eptern. (M. G. SS.
XXni p. 39—64) p. 40, 3. 47, 39 (similiter p. 44,
29. 37. 53, 25) Pippino, filio Ansgisi p. 53, 37. 54,
23. 59, 11 Pipp.^ filius Ansgisili. Catafog. abb.
Eptern. I (M. G. SS. XXIII p. 30 lin. 40) Pippini, filii
Anschisi. Chron. monachi Trium font. (M. G. SS.
XXIII p. 697 lin. 23 p. 700 lin. 29) Ansigisus, qui
et Anchises. primitiva forma nominis sine dubio fuil
Ansgisil, quod valet 'ohses deorum\
cap. VI. (lib. I 257—406.)
Thiofridi argumentum: Quod a Pipino victoriosissimo
duce Franciae honorifice est susceptus et ad pontificatus
dignitatem electus et JRomam directus. — Cf. Alcuin. vit.
Will. I 5. 6. II 2. 3. — Theoderic. Chron. Eptera. I 41
Susceptus est ,. . . heatus WiUihrordus hono^-ifice a p^-e-
fato Pippino glorioso duce, qui sicut prediximus, nuper
expulso Bahodo rege armis suhiugaverat gentem citerioris
76
COMMENTARIUS.
Fresiae, Ciimqiie rogatu ducis vir Bei predicaret ihi
verhum Dei, effusa est gratia Christi per ministerium
eius in nationes Fresonum , iUuxerunt choruscationes fidei
per iUumgenti Francorum multumque desudante iUo in
agro dominico midta seges invecta est Christi horrco,
Unde ah ipso duce congaudente ceterisque principihus
Francorum in pontificatum eledus, Bomam ad papam
Sergium est directus.
V. 261 Alcuin. v. W. 15 Qui (Pippinus) eum cum
mnni honore suscipiens .... loca ei oportuna intra ter-
minos regni sui praevidenSy quo potuisset idololatriae
spinas extirpare et purissima verhi Dei semina pcr
munda novalia hahundantius spargere. — v. 263 ev.
Matth. 13, 30 sub fin. — v. 269 epist. ad Corinth.
I. 3, 6 ego plantavi, ApoUo rigavit^ sed deus in-
crementum dedit. — v. 273 legatio nostri cf. ad
I 371. — V. 277 missus: nuntius. — v. 281. delectus
in sorte dei i. e. in sortem dei, clerum. — v. 286 ga-
lumma: involucrum, deformatum de graeco KdXv(ifia.
— V. 287 primatus cathcdras cf. ev. Luc. 14, 8 sqq.
— V. 288 sqq. ev. lohann. 6, 15. — v. 292 cor non
apposuit cf. psalm. 61 (62), 11 nolite cor apponere,
Proverb. 22, 17. Eccles. 8, 16. lob 7, 17. — v. 294
Verg. Aen. V 304 laetasque advertite mentes (Sil.
It. IV 823 totasque advertite mentes'). — v. 295 Alcuin.
de sanct. Eubor. eccl. 1014 qui liquerat patriam
patriae caelestis amore. — v. 298 non didici, quo-
modo summa munera vitae speculativae (i. e. ecclesia-
stica) administranda sint. — v. 299 sqq. pavor incedit
cor meum intuentis illum quasi catalogum virtutum,
qui in Pauli epistula ad Timoth. I. 3, 1 — 7 propositus
est episcopis. cf. Alcuin. v. W. I 6 (Willibrordus) ren-
nuit primum nec se tantae audoritatis honore dignum
esse referehat; enumeratisque apostolicae sancti-
onis praeceptiSy longe se inferiorem huic virtutuni
catalogo asserehat, quem egregius mundi praedicator
filium suum Timotheum erudiens oportere episco-
pum hahere censuit. — v. 307 turris David comme-
COMMENTARIUS.
77
moratur Cant. cant. 4, 4, turris Lihani ibid. 7, 4.
utramque Thiofridus eandem putasse videtur. turrera
autem Davidis in monte Libanon sitam fuisse, quod
sciam , nusquam narratur. — v. 309 aerias phalangas
cf. supra ad v. 107. — v. 319 antistes, cui caelica
mens est, est alter deus. — v. 320 Isai. 22, 22 d daho
clavem domus B a v i d super hunierum eius et aperiet,
et non erit qui claudat^ et claudetj et non erit qui
aperiat. Apocal. lohann. 3, 7 haec dicit sanctus et verus,
qui hahet clavem Bavid, qui aperit et nemo claudit,
claudit et nemo aperif, — v. 321 Levit. 16, 2 sqq.
-- V. 322 Exod. cap. 28 et 39. intellege: octo amic-
tibus, qui sunt mirifico textu, decoratur. — v. 323
Exod. 28, 34 sq. — v. 324 ibid. v. 36. — v. 331 sq.
Numeri 18, 18. — v. 334 aerisalas: alatos daemonas
afe-rios cf. supra ad I 107. — v. 335 alter Phinees
ventrem luxuriantium confodiat cf. Num. 25, 7. 8. —
V. 337 Levit. 21, 18—20 nec accedet ad ministerium
cius; si caecus fuerit, si claudus, si parvo vel
grandi vel torto naso; si fracto pede, si manu,
si gihhus, si lippus e. q. s. — v. 343 noys, graece
vovg mens. hausit vocabulum ex Martian. Cap. I 92 al.
— V. 344 haeresiarcha i. e. auctor haereseon. — v.
347-349 cf. epist. ad. Timoth. L 3, 5. — v. 355
Verg. Aen. I 423 instant ardentes Tyrii. — v. 359
Ovid. epist. XII 61 Hinc amor, hinc timor est, — v.
362—369 Deuteron. 25, 5 sqq. — v. 364 Verg. Aen.
I 73 conuhio iungam stahili. — v. 370 epist. ad
Hebr. 2, 11. 12. 17. — v. 371 nostri formam, non
culxmn. genet. pronom. person. pro possessivo cf. I 273.
III 185. IV 214. — V. 371 sq. epist. ad Corinth. I.
15, 45 sq. — V. 375 contectalem: quae sub eodem tecto
habitat i. e. coniugem. — v. 384 epist. ad Philipp.
2, 4 non quae sua sunt singuli considerantes, sed ea
quae aliorum. — v. 386 luven. 8, 53 truncoque
simillimus Hermae, — v. 387. 388 Levit. 1, 15 offerd
eam {QoXxxmhdim) sacerdos ad altare d retorto ad col-
lum capite ac rupto vulneris loco decurrere faciet
78
COMMENTARIUS
sanguinem supcr crepiclmem altaris. ibid. 5, 8 retor-
quehit caput eius ad pennulas ita, ut coUo hae-
reat et non penitus ahrumpatur. — v. 393 sq.
vidit non carnis requiem neque humum sed animae
gloriam esse bonam requiem et optimam terram. —
V. 395 onos^ graece ovog asinus. cf. Genes. 49, 14
Issachar asinus fortis, — v. 400 sq. Alcuin. v.
W. I 6 fin. et sic cum honorifica legatione et mu-
nerihus apostolicae auctoritatis condignis tlo-
mam directus est. — v. 402 nomen Sergius a servandis
gentibus ductum esse putat. — v. 404 sq. cf. lib. I (III)
Reg. 10, 18 sq. — v. 406 oeconomos: papa Sergius.
cap. VII. (lib. I 407—501.)
Thiofridi argumentum : Quod adventus eius per an-
gelum papae Sergio est revelatus^ et ah eo cum ingenti
exultatione et gloria est susceptus et archipresul ordinatus.
— Cf. Alcuin. vit. Will. I 7. II 4. 5. — Theoderic.
Chron. Eptern. I 41 ad papam Sergium est directus.
cui cum eius adventus ah angelo esset revelatus, cum
grandi honore susceptus, anno incarnationis Bomini 696.
et Childeherti regis 2, die sanctae Ceciliae [22. Nov.] ad
archyepiscopum est ordinatus atque Clemens ah co est
appeUatus. idem in Vita s. Irminae cap. 5 Ipse nuper
a Pippino Rmnam directus et ah angelo papae Sergio
designatus ah eo ad archyepiscopum est ordinatus et re-
versus inaestimahili sanctarum reliquiarum
thesauro ditatus.
V. 407 cf. infra ad v. 437. — v. 416 Alcuin. v. W.
I 7 init. Sed die quarta priusquam ille veniret,
heatissimus apostolicus angelica in somnis responsione
ammonitus est, — v. 417 Verg. Aen. I 276 Mavortia
condet moenia. — v. 420 Alcuin. v. Will. I 7 nihilque
ei negandum esse quicquid petisset, — v. 424 sq. Verg.
Aen. VII 458 sq. olli somnum ingens rumpit pavor,
ossaque et artus perfundit toto proruptus cor-
pore sudor. — v. 427 sq. Verg. Aen. VI 893 sun>t
geminae Somni portaCj quarum altera fertur cornea.
1
COMMENTARIUS.
79
qua veris facilis datur exitus umhriSy altera candenti
perfecta nitens elephanto^ sed falsa ad caelum mittunt
insomnia manes. — v. 4^33 physiologica ratione. Servium
imitatur, cuius verba vide infra ad v. 460. — v. 435
hoc. veruiii. — v. 437 Verg. Aen. III 511 fessos
sopor irrigat artus, — v. 445 mentem intendit
falsis (rebus), quibus porta eburnea subest. elepliantis
genetivus est vocis elephas metonymice positae pro ebore.
— V. 446 hanc: mentem; cf. v. 442. — v. 460 cf.
Serv. ad Verg. Aen. VI 894 Physiologia vero hoc
hahet: Per portam corneam oculi Significantur , qui et
cornei sunt coloris et duriores ceteris memhris;
nam frigus non sentiunt; sicut et Cicero dicit in
lihris de deorum natura (2, 57). cetera, quae afi*ert de
porta eburnea, huc non faciunt. — v. 464 cf. Godes-
scalci versus ad Carolum v. 17 (Diimmler poet. aevi
Carol. tom. I p. 95) Tempore verndli transgressis
Alpihus ipse urhem Bomuleam voluit quo visere
consul, Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. 1457 Hic quoque
Romuleam venit devotus ad urhem, Ovid. met. XV
625 Romuleae urhis id. fast. V 260 Romulea . , .
in urhe. — v. 466 apostolicus: papa. sic exempli gr.
bis apud Alcuin. vit. Will. I 7. — v. 469 quadrifidi
mundi cf. ad I 18. -- v. 472 Verg. Aen. I 497 in-
cessit magna iuvenum comitante caterva. — v.
473 Petri aedem cf. Alcuin. v. W. I 7 in eccle-
sia heatissimi Petri principis apostolorum. Bedae epi-
taph. Ceadwallae v. 19 (in hist. eccl. Angl. V 8):
TJrhem Romuleam vidit templumque verendum
Aspexit Petri mystica dona gerens. — v. 475 octonis
vestimentis cf. supra ad v. 322. — v. 480 Lucan. II
383 Nec sihi sed toti genitum se credere mundo,
— V. 489 par^ quia numerus par est cf. ad II 748. —
y. 492 cf. Exod. 25, 20. — v. 496 accensum de se:
igni divino. — v. 498 meritis. an his qui meriti erant?
— v. 501 pignera sanctorum: reliquias; cf. Alcuin. v.
W. II 5 plurima sanctorum donans ei dona piorum
et imprimis Theoderic. Vit. s. Irminae loc. supra laud.
80
COMMENTARIUS.
cap. VIII. (lib. I 502—521.)
Thiofridi argumentum : De reditu ems in Franciam
et delegata sibi in iUustri castello Traiedo pontificali
cathedra et conversatione eius monachica et apostolica.
Cf. Alcuin. vit. Will. I 8 II 6. — Theoderic. Cbron.
Eptern. I 41 Post 14 vero dies ex quo illuc venerat su-
mens inaestimahiles sanctorum reliqtiias rursus ad regnum
Francorum celeriter remeavit et a duce Pipjnno accipiens
sedem pontificatus in casteUo iUustri, quod Wiltahurch
harharica, Traiectum liiigua vocatur GaUica, stipendia
genti iUi fideliter dispensavit.
V. 502 cf. Alcuin. v. W. I 7 fin. donis ditatum
. . . remisit. — v. 505 Pippino cf. supra ad v. 251.
— y. 513 ViUahurg vetus nomen Traiecti dictum a
Viltis gente ad ostia Rheni habitante cf. supra v. 235.
— V. 515 cf. ad V. 139. — v. 519 contiolae idem quod
contiunculae. illa forma, quae legibus vocabulorum la-
tinorum formandorum repugnat, nusquam, quod sciam,
alias invenitur.
cap. IX. (II lib. 1-9.)
Thiofridi argumentum : Quod plures in iUa regione
aeccksias et monasteria construxit et antistites et rectores
constituit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 8 fin. Testes quo-
que ecclesiae, quas per loca singula construxerat : testes
et Beo famulantium congregationes, quas aUquihus adu-
navit in locis, — Theoderic. Chron. Eptem. I 41 Plures
quoque ihi aecclesias et monasteria construxit, 2)htres rec-
tores et pastores in eis constituit.
His comparatis cum novem illis versibus, qui ca-
put IX vitae metricae efficiunt, apparet Thiofridum ve-
ritum, ne nominimi enumeratione lectores fastidio affi-
cerentur, satis habuisse pro nominibus illis pauca de
Willibrordi agendi et vivendi ratione afferre. Similiter
in cap. XXXIII egit.
V. 4 Verg. Aen. VI 677 dixit et ante tulit
gressum. — grex ut se non alienum e. q. s. cf. ev.
lohann. lO^ 5.
COMMENTARIUS.
81
cap. X. (lib. II 10—61.)
Thiofridi argumentum: Quod curiam *expulsi regis
Bahodi adiit et, quia ihi fructifimre non potuit^ ad con-
terminam Danorum harhariem se transtulit et 30 ihi
pueros ihi adquisitos et regeneratos secum detuUt. —
Cf. Alcuin. vit. Will. I 9. II 7. — Theoderic. Chron.
Eptern. I 41 Curiam nuper expulsi Rahodi adiit, et
eum ihi fructificare non posset, ad conterminam Dano-
rum rahiem se convertit. Sed cum nec ihi proficeret eo,
quod Ongendus quidam crudelis tyrannus, qui ihi re-
gnahat, eum audire noluit, tamen ne vacuus ad aream
rediret, 30 ihi pueros Christo adquisitos et regeneratos
rediens secum in Franciam detulit.
V. 10 cf. Alcuin de sanct. Eubor. eccl. 646 an-
gelicam Cuthhertus agens in corpore vitam. — v.
12 prohatam vid. ind. gramm. — v. 16. 17. Eccle-
siast. 3, 1—8. — V. 21 davis David cf. ad I 320. —
V. 24 sqq. cf. Alcuin. v. W. I 9 Ongendus, homo omni
fera crudelior et omni lapide durior. — v. 28
quod prodU ah est: proficiscitur , derivatur. quae se-
quuntur, satis obscura, cum Thiofridus scientiam phi-
losophicam iactet, quam hausit ex Martian. Cap. IV
339. 344. 345. 355. 356. verba hunc fere in modum
intellegenda: ens h. 1. non est ens illud generale, quod
ut genus omnes res ut species complectitur quodque
una est ex decem categoriis Aristoteleis, sed magis
aequivoce dictum est, ita ut nomen quidem constet,
definitio non ita. iam vero cum syllaba 'ens' vel ^est'
per se quidem nihil significet nisi se , sed simul signi-
ficet, si non definitio etiam constet i. e. eadem maneat,
sit primae sjllabae altera iuncta e. q. s. — v. 29
isagogae: intelleguntur Porphyrii Isagogae in Aristo-
telis Organon, quas Victorinus rhetor in latinum trans-
tulit, Boethius commentariis quinque instruxit cf. Isidor.
orig. II 25, 1 et 9. — v. 33 consignificd: simul
significet. vox ista usurpata est a Prisciano, Cassiodorio,
Boethio. ad locum nostrum faciunt, quae Boethius in
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kossberg. 6
S2
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
Aristotelis libr. de interpr. (ed. pr. p. 221) dicit:
Qnod dicimii^ ferus, cum aliqua parte nominis, quae
est equiy uniim consignificat. id est equiferus,
separatum etiam nihil extra significat. quodsi rursus
ijpsum nomen extrinsecus, non in alterius nominis parte
ponatuTy per se sihi significat. ergo non est similis
in simplicihus nominihus compositisque partium consigni-
ficatio. — V. 38 cf. psalm. 77 (78), 67 conversi
sunt in arcum prauum. — v. 40 ^leviare: levare,
levem facere, vel exonerare^ pondus auferre vel diminuere\
Gloss. lohann. de lanua. — v. 42 Verg. Aen. VIII
542 sopitas ignihus aras. — v. 44 verhi sc. divini.
— V. 45 figmina: idola, deastra. — v. 51—55 cf. Act.
apost. 16, 7. — V. 55 agno: Christo. — v. 56 hac
forma: hoc exemplo. — v. 59 cf. epist. ad Ephes. 6,
16. 17. — V. 60 Bitis: diaboli; cf. Alcuin. v. W. I 9
fin. volens antiqui hostis praevenire astutias.
cap. XI. (lib. II 62—213.)
Thiofridi argumentum: Qiwd in insula Fositesland
in magnae supersticionis loco fixit tentoria et animalia
ihi pascentia in suorum distrihuit ciharia et oh id apud
regem accusatus sorte triduo ternis vicihus in urnam
missa divina liheratus est gratia. — Cf. Alcuin. vit. Will.
I 10. 11. — Theoderic. Chron. Eptern. I 41 Sed in
redeundo tempestate iactatus in insidam Fositesland in
magnae supersticionis loco fixit tentoria et animalia ihi
pascentia in suorum distrihuit edulia. Oh hoc apud regem
accusatus sofie tridtio trihus vicihus in urnam missa cum
suis divina liheratus est gratia preter unum, qui eo
quod inconsultius aes presumpserit immolaticium ^ sorte
proditus veniale delictum expiavit per martyrium.
V. 67. Alcuin. v. W. I 10 pervenit in confinio
Fresonum et Banorum ad quandam insidam, quae a
quodam deo suo Fosite ah accolis terrae Fositesland
appellahatur , quia in ea eiusdem dei fana fuere con-
strucfa. ad haec Wattenbachius : ^nunc Helgoland. Hunc
vitae nostrae locum respexerunt Altfridus in vita Liudgeri
83
c 19 et Adamus Brem. IV, 3. Cf J. Grimm Bcutsche
Mythologw p. 210.' caesura huius versus post Fo-
5f^^5 statuenda est duabus de causis, primum quod
syllaba eius vocis ultima respondet ut homoeteleuta
ultimae vocis didone, tum quod in nomine Fresonum.
Ihiotndus semper duas priores syllabas corripit. —
V. 69 Verg. Aen. I 531. III 164 uhere glaehae. -
V. 71 sq. Verg. ge. H 201 quantum longis carpent
armenta diehus, exigua tantum gelidus ros
nocte reponet. - v. 73 Horat. sat. II 6, 2 iugis
aquae fons. - v. 74 Alcuin. v. W. I 10 nec etiam
a ronte. . . aquam haurire nisi tacens praesumehat —
V. 75 Verg. Aen. II 774 et alibi vox faucihus hae^
sit. — V. 80 est: edit. — v. 86 Alcuin. v. W. I 10
tres homines in eo fonte . . . haptizahat. — v 88 Verff
Aen. I 149 ignohile vulgus. — v. 91-93 cf. AW
Aen VII 323-331. - v. 93 cf. Auson. Cupido cruci
ali. 1 memm-at quos Musa Maronis. — v. 96 sq.
Verg. Aen. IV 174 sq. Fama, malum qua non aliud
velocius ullum: mohilitate viget, viresque ad-
quirit eundo. - v. 98 ibid. v. 188. tam ficti pravique
tenax quam nuntia veri. — v. 99 ibid. v. 178 179
— V. 100 sq. ibid. V. 181 sqq. cui quot' sunt cor-
poreplumae, tot vigiles oculi.... tot linguae.
totidem ora sonant, tot suhrigit aures. - v. 102 sq
ibid V. 196 protinus ad regem cursus detorquet
larhan incenditque animum didis atque aggerat
tras. — V. 104 ibid. v. 191 venisse Aenean Tro-
lano sangmne cretum. - v. 108 Verg. Aen. VII 168 sq.
Ule mtra tecta vocari imperat et solio medius
consedtt avito. - v. 112 Verg. Aen. VI 20 tum
pendere poenas Cecropidae iussi. — v. 121 vitae
praedo : diaholns. - v. 123 iunge: sic emundatus. ~
V 129 Numer. 20 10. 11. 12. - v. 130 Deuteron.
34, 1. 5 et porro ibid. v. 6 et sepelivit eum (xMoysen)
in vaUe terrae Moah contra Phogor. — v 132---137
R^v.^ ^™-^ ^^°' ^*^- ^^- — ""- ^^2 ^^ ^«'l^bra urbis
Jietnel. — v. 134 edit ab edendo, quod idem valet
6*
84
COMMENTARIUS.
cum vescendo. — v. 142 iunge: de vanis fani aris ex-
postulat et arguit. — v. 147 cf. orationem s. Willi.
brordi apud Alcuin. v. W. I 11. — v. 155 Genes. 3,
1 sqq. — V. 161 sq. evang. Marc. 9, 44 (46. 48) iibi
vermis eorum non moritur et ignis non extin-
guitur, — y. 171 fonte salutari: baptismate. —
y. 174 cf. Daniel. 4, 14 ef cuicumque voluerit, dahit
Hkid^ et humiUimum hominem constituet super eum, —
V. 175 Verg. Aen. VI 672 paucis ita reddidit he-
ros, — V. 177 sq. Lucan. II 511 Scit Caesar poe-
namque peti vive, licet nolis, — v. 178.
aequasti famina factis cf. Alcuin. v. W. I 11 sub f,
Ad haec rex miratus respofidit: Video te minas nostras
fmi metuisse et verha tua esse sicut et opera. de
faminis vocabulo cf. Gloss. lat. graec. 'famen: qaug,
pcc^tg\ etiam apud Martian. Cap. IX 999 (336 Gr.)
pro flamine codicum coniecit famine Grotius, recte ni
fallor. — y. 188 intellege: o quantus ignis succenderat
clibanum (i. e. fornacem) mentis. — - v. 190—193 cf
Verg. Aen. III 571 sqq. horrificis iuxta tonat Aetna
ruinis, mteidumque atram prorumpit ad aethera
nuhem turhine fumantem piceo et candente favilla
attoUitque glohos flammarum et sidera lamhit,
tnterdum scopulos avolsaque viscera montis crigit
eructans liquefactaque saxa suh auras cum genitu
glomerat fundoque exaestuat imo. totum locum exscri-
psi, ut perspiciatur, quomodo Thiofridus exemplo suo usus
sit. praeterea notandum caminis extare ibid. v 580
Trinacriam et fumo v. 582. — v. 196 extra se
saliunt dicta sunt ad exemplum sermonis germanici:
'sie fahren aus der haut, sie geraten aufser sich' — '
V. 199 et 202 Pers. sat. 3, 117 sq. scintillant oculi
dtcisque facisque quod ipse non sani esse hominis
non sanus iuret Orestes. — v. 210. 211 lerem.
31, 38 et aedificahitur civitas dmnino, a turre Hana-
neel usque ad portam cmguli. et exihit ultra norma
mensurae. — v. 212 Sedul. carm. pasch. V 138 tunc
vtr apostolicus, nunc vilis apostata factus.
COMMENTARIUS.
85
[cap. XII.]
In Vita metrica non comparet. quid cap. 12 Vitae
prosaicae perscriptum sit, docet
Thiofridi argumentum: De opido Efternacensi et
viUa Suestra et aliis viUis et aeccJesiis sihi a potentihus
et divitihus viris rata concessione traditis.
Eius capitis partem magnam publicavit Ludew.
Weiland in M. G. SS. XXIII pag. 23 sq
Cf. Alcuin. vit. Will. I 12. —
Theoderic. Chron. Eptern. I 41 Cumque reversus
esset ad presulatus sui cathedram et per dies singulos
numerus fidelium aresceret et per predicationis eius in-
stanciam plwrimi mundi divitiis poUentes et gloria am-
plissima Uli tradiderunt patrimonia, in quihus vir JDei
plurimos construxit et dedicavit aecclesias, ut populus
predestinatus ad vitam in eis addisceret ordinem et san-
ctiones aecclesiasticas,
cap. XIII. (lib. II 214—284.)
Thiofridi argumentum: De adventu eius in insu-
lam Wdlichrum, uU custos dehihri eum vulneravit oh
destrudum ydolum et vexatus a daemone per triduum
in aeternae dampnationis precipitatus est haratrum. —
Cf. Alcuin. vit. Will. I 14. II 14.
V. 214 Walichrenses incolae insulae in ostiis Scal-
dae fluminis sitae, cui hodie nomen est Walcheren.*)
— - V. 217 fnotahilis etiam extat Vulg. interpr. Genes.
1, 21 et in Onomast. lat. graec. ^motahUis: 7toXvKLV7p:og\
— V. 220 Verg. Aen. III 277 ancora de prora
iacitur. — v. 222 Verg. Aen. IV 136 tandem pro-
greditur magna stipante caterva cf. supra ad I
472. — V. 223 Alcuin. v. W. I 14 ae? vUlam Walichrum,
in qua antiqui erroris idolum remansit. — v. 225 ev.
lohann. 2, 17 iselus domus tuae comedit me. —
^ *) '-^** insula Walcheren teste Browero Annal. Trev. l.
XII (p. 549) nohilis erat hasiUca Epiernacensi monasterio
suhiecta WestkapeUe nomine.' Haec Wattenbachiue in nota
ad Alcuin. v. Will. I. 14 secundum Mabillon.
86
COMMENTARIUS.
V. 226. Numer. 25, 7. 8 et lib. I. Maccab. 2, 24 sqq.
— V. 228 non dubium est, quin Thiofridus Summanum
ex Martian. Cap. II 161 sumpserit, ubi extat: 'sul)
Plutonis potestate conslstit, qiii etiam Siimmanus di-
citur quasi summus Manium\ praesertim cum paullo
ante (II 156) etiam semideorum mentio fiat: 'quos
rjfii&eovg dicunt quosque latine Semones aut Semideos
convenit memorare\ — v. 230 Verg. Aen. Vni 256 non
tulit Alcides animis et ibid. III 331 furiis agitatus
Orestes. — v. 240 Ditis possessio factus subiectum est
enuntiati. — v. 243 ancipiti collo cf. infra ad HI 100.
— V. 245 Verg. ecl. 3, 8 transversa tuentihus hirquis.
— V. 247 luven. 1, 60 dum pervolat axe citato. —
V. 252 Verg. Aen. VI 763 tua postuma proles. —
V. 259 cf. Lucan. VI 673. — v. 260 vitali fonte: bap-
tismate. — v. 269 Verg. Aen. VI 296 vastaque
voragine gurges. — v. 274 — 276 luvenal. 10, 182
Ipsum compcdihits qui vinxeraf Ennosigaeum.
— V. 275 fidei virtute: mCTeoig dvvafiet. — v. 277 o
quantus constat. constare evanescente significatu idem
valet quod esse cf. infra IH 269 IV 102. 360. eodem
modo apud Dracontium carra. min. VIII 10. 188
IX 180. — V. 279—282 losu. 10, 12 sqq.
cap. XIV. (lib. n 285—322.)
Thiofridi argumentum : Qiwd procuratm' cuiusdam
agelli divitis repentina morte interiit, quia iniuriam ei
intulit. — Cf. Alcuin. vit. W. I 15. II 15.
V. 289 verho: Christo. — v. 296 Act. apost. 9,
15 vade, quoniam vas electionis est mihi iste (Paulus).
— V. 297 epist. ad Corinth. 19, 22 omnihus omnia
factus sum. — v. 301 discursii spirituali: in itinere,
quod ut pater spiritualis fecit ad visitandos eos, qui
sibi subditi erant. — v. 302 Alcuin. v. W. I 15 ad
quandam suae dicionis ceUulam, quae ex nonnine 2)rae-
terfluentis aquae Suestra dicitur. ad quae Wattenba-
chius : ^Suesteren in pago Mosacensi sanctimonialium mo-
nasterium^ quod Pippinus WiUibrordo concesseraV, —
COMMENTARIUS.
87
V. 305 Frontin. expos. formar. p. 38 Go6s. rigor est
quidquid inter duo signa velut in modum lineaerectum
perspicitur. — v. 307 Alcuin v. W. 115 custos segetum.
— V. 311 Verg. ge. I 447 uhi paUida surget Tithoni
croceum linquens Aurora cuhile similiter id. Aen.
IV 585.
cap. XV. (lib. II 323-360.)
Thiofridi argumentum : De aqua oratione eius pro-
ducta de terra harenosa. — Cf. Alcuin. vit, Will. I 16.
II 16.
V. 328 Lucan. IV 305 sq. quoque minus possent
siccos tolerare vapores, quaesitae fecistis aquae.
— V. 330 condescendit eis: eis obsecundat, opitulatur.
— V. 340 Exod. 7, 9. — v. 341 Exod. 7, 20. — v.
342 sq. Exod. 15, 25. — v. 343 ligno, typo crucis,
immisso. — v. 344 sq. Exod. 17, 6. — v. 353 nunc
usque scatentem. Wattenbachius ad Alcuin. v. W. I 16
haec secundum Mabillonem: 'eadem cisterna inquit loh.
de Beka in CJironico, num in territorio de HeyUgelo
patenter ostenditur^ qiiae ah inquilinis illic hahitantihus
moderno tempore Futeus S. WiUihrordi dicitur\ — v.
360 non diffidentes Willibrordi virtuti [dvvciuu), sed
timentes eum (Willibrordum) vexare.
cap. XVL (lib. II 361—385.)
Thiofridi argumentum: Quod hissenos inopes ex
parvo itineris sui vasculo affatim refecit et vinum tamen
non defecit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 17. II 17.
V. 368. xerampelinus: colorem arefactorum vitium
foliorum imitans; hinc ^xerampelinae' vestes eo colore
tinctae. Thiofrido sine dubio ante oculos versabatur
luvenal. 6, 519 et xerampelinas veteres donaverit
ipsi. neglegens autem a luvenale additum esse veteres
ipsum verbum xeramxielinae significare putabat Weteres
contritas vestes'. structura est: nullo velamine nisi
xerampelinis tecti, tegmine spinis conserto. ad haec
verba cf. Verg. Aen. III 594 consertum tegumen
88
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
89
spinis. — V. 370 Alcuin. v. W. I 17 speciaUm suam
flasconem, — v. 382 psalm. 134 (135), 6 omnia,
quaeciimque voliiit, dominus fecit.
cap. XVII. (lib. II 386—422.)
Thiofridi argumentum : Quod per haculum eius
missum in j)ene vacuum enoforum inundavit cecubum et
infusum est pavimentum, — Cf. Alcuin. vit. Will. 118
n 18.
V. 388 sui claustri: Epternacensis. Alcuin. v. W.
I 18 ad suum visitandi gratia monasterium. —
— V. 395 promus: horreum, apotheca, cella vini cf. III
230. — V. 398. sustentamen: fulcimen cf. Thes. nov.
latin. p. 570 Mai. — v. 399 sq. lib. I (m) Reg. 17,
12. 14. 16. auxilio fisus sc. eius, cuius. — cf.
Sedul. carm. pasch. V 265 Non oheunte deo, cuius
virtute retrorsum infernae patuere viae. — v. 401 sqq.
lib. II (IV) Reg. 4, 2 sqq. — v. 405 sq. cf..Alcuin.
V. W. I 18 sed eadem nocte in eo ipso vasculo vi-
num crescere caepit. — v. 408 penoris custos: cellera-
rius (cf. Alcuin. 1. 1.). — v. 410 solum solus adit: sc.
Willibrordum penoris custos. — v. 413 super ardua
montis Thabor cf. ev. Matth. 17, 1 — 9. Marc. 9, 1 — 9.
(Luc. 9, 28—36.)
cap. XVm. (lib. II 423—447.)
Thiofridi argumentum : Quod duohus ferme sextariis
exuherante divinae henedictionis gratia quadragenis con-
vivis in uheri propinavU sufficientia, — Cf. Alcuin. vit.
Will. I 19 II 19.
V. 427. vitis verae palmes: Willibrordus. cf. ev. lo-
hann. 15, 5. — v. 428 mira virtute: dvvccfisiy ut saepe
in hoc carmine. — v. 429 de quattuor artis vasis
(flasconibus) vimine contextis cf. Alcuin. v. W. I 19
quatuor modicas flascones, quas tantum in itineris sola-
cium secum sui socii ferehant, iussit afferri. — v. 430
singula vascula heminam capiebant. — v. 432 aquae
iugis fons cf. supra ad II 73. — v. 436 ev. lohann.
12, 24. epist. ad Corinth. I 15, 36. 37. — v. 437—441
ev. Matth. 14, 15 sqq. Marc. 6, 35 sqq.
cap. XIX. (lib. II 448-520.)
Thiofridi argumentum: De paena et reparatione
divitis, qui eum a suis ahegit pascuis. — Cf. Alcuin.
vit. WiU. I 20. II 20.
V. 451 Verg. Aen. IV 6 Phoehea lustrahat lam-
pade terras. — v. 453 movere caput minitantis est cf.
Hor. sat. I 5, 58. — v. 454 Horat. sat. 17,1 pro-
scripti Begis Bupili pus atque venenum. — v. 455
Alcuin. V. W. I 20 equos cedere caepit et pascuis ahigere.
— V. 463 Verg, Aen. I 539 quaeve hunc tam har-
hara morem permittit patria. — v. 465 Verg. ge. II
201 sq. et quantum longis carpent armenta die-
hus exigua tantum gelidus ros nocte reponet. cf.
supra ad II 72. — v. 473 Horat. epist. II 1, 199 sq.
narrare putaret asello fahellam surdo. — v. 474
ovog kvQag proverbium graecum, quod commemoratur
a Martian. Cap. VIII 807. — v. 476 aretalogus: qui de
virtute garrit cf. luven. 15, 16. — v. 484 Lucan. IX 718
et torrida dipsas. est genus serpentis. — v. 490 sq.
Lucan. IX 742 sqq. ignis edax calidaque incendit
viscera tahe (al. flamma), ehihit umorem circa
vitalia fusum, pestis et in sicco linguam torrere
palato coepit, defessos iret qui sudor in artus. —
V. 495 Lucan. IX 751 ille vel in Tanaim missus
Bhodanumque Padumque arderet. — v. 497 luvenal. 6,
236 advocat Archigenen. Archigenes medicus Do-
mitiani, Nervae, Traiani aetate celeber. — v. 503 Lucan.
IX 746 oculos lacrimarum vena refugit. — v. 508
Verg. Aen. III 590 macie confecta suprema. — v. 512
rem significatam: clementiam. — v. 518 est generatus:
factus est sc. Willibrordus.
cap. XX. (lib. II 521—574.)
Thiofridi argumentum: JDe sanctimonialihus Tre-
veri sanitaii restitutis pestilentia effugata eius precihus,
— Cf. Alcuin. V. Will. I 21. II 21.
90
COMMENTARIUS.
Theodericus in vita sanctae Irminae cap. 6 (M. G.
SS. XXIII p. 49 lin. 37) :
Hanc [ecclesiam Epternacensem] quodam tem-
pore visitatum de Traiecto venerat, cum ecce pestis leti-
fera sanctimoniales de Horreo*) invaserat. Nam lan-
guescehant suMo suMoque cadehant et iuxta propMam
pervenit gladius usque ad animam. Advocatus sanctus
Willihrordus post castigatimiis exhortamina, post conso-
lationis medicamina pro salvatione eorum salutarem
victimam immolavit et henedicens aquam et omnia earum
hahitacida aspergens exterminatmis angeli immineniem
gladium ah eis propulsavit.
Ad haec Theoderici Lud. Weilandus annotat: Uaec
de pestilentia ex Thiofridi Vita Willihrordi [prosaica]
c. 20 desumpta videntur, qui dicit Hn oratorio perpetuae
virginis theoticos Mariae, tihi sanctimonialium sunt con-
tuhernia*, haec contigisse.
V. 521—539. Fabula de Trebita, Semiramidis pri-
vigno, urbis Treverorum conditore per medium aevum
vulgatissima. Thiofridus in Vita pros. cap. 20: Wrhs
Treverica, ut moderno tempore in tumha quadam inventa
dedarant epigrammafa, condita ct Treheris nominuta est
a privigno Scmiramis, Nini coniugis, Treheta\ eius
fabulae cognitionem hausit ex Gestor. Treverorum
cap. II (M. G. SS. VIII p. 130 sq.), quae licet paullo
ante scripta quin Thiofrido innotuerint, non dubitabit,
qui ibi quae narrantur comparaverit. extant autem
ibi haec: *Anno ante urhem Romam conditam millesimo
ducentesimo quinquagesimo urhs Treheris in Bnropa
auct&re Treheta profugo, fdio Nini, .... condita est . . . ,
Trehete [i. e. Trebetae] mortuo Hero filius in principatu
successit .... Hero patris sui merita tahulae tnarmo-
reae inscripsit, quam ad eim memoriam pariter et futu-
ro7'um notitiam cum co recondidit ad instar huiuscemodi.
*) Cf. ibid. cap. 4. 'Treheri in honore theotocos Mariae
aedificato monasterio in loco qui dicitur Horreum\ Hodie
Oeren seu St. Irmitien.
COMMENTARIUS.
91
Nisi Semiramis, quae tanto coniuge felix
Plurima possedit, set plura imorihus addit
Non contenta suis, nec totis finihus orhis
Expulit a patrio privignum Treheta regno,
Profugus insignem nostram qui condidit urhem.
Treheris huic nomen dans oh factoris amorem,
Quae capud Europae cognoscitur anteritate,
Filius huius Hero patris haec epigrammata pono,
Cuius ad inferias hic cum love Mars tenet aras
Sidere concordi; pax est mn dissocianti.*
horum versuum 5 — 8 aliter distinxi atque Waitzius,
recte puto. — v. 528 cf. lustin. epit. histor. Phil. Trogi
Pompei I 2, 8 siquidem (Semiramis) non contehta
adquisitos viro regni terminos tueri. — v. 529
cf. ibid. 12,7 haec Bahyloniam condidit murumque
urhi cocto latere circumdedit. — v. 537 dat nomen
sc. Hero filius. — v. 541 cosmeta h. 1. non est -exornator
sed exornatrix. — v. 542 Horat. epod. 13, 1 horrida
tempestas caelum contraxit. Sil. It. IV 442 fcHur ah
immenso tempestas horrida caelo. — v. 543 Virginei
flores idem locus Bedae comparandus quem laudavimus ad
IV 329. — V. 54Lifuscant liliasentesci. Sedul. carm. pasch.
I 277 ne molUa sentihus uram lilia. — v. 546 rexinte-
ritus: Mors. — v. 547 cf. Alcuin. v. W. 1 21 Cuius (pestis)
acerhitate midtae ex anciUis Dei moriehanturj quaedam longo
infirmitatis dolore iacentes in lectulo, ceterac vero nimio
terrore turhatae, quasi praesentem mortem metuentes. —
V. 549 Verg. Aen. II 368 crudcUs ubique luctus ibid.
IX 415 longis singultihus iUa pulsat. — v. 550
mater spiritualis: Sancta Irmina abbatissa, quae mona-
sterium illud condidit. — v. 553 structura mutatur.
comitemque addi cf. Verg. Aen. VI 528 comes additur
una. — V. 554 Verg. Aen. II 487 penitusque cavae plan-
gorihus aedes femineis ululant. — v. 557 mis-
sos: nuntios. — v. 558 mersae res leguntur Ovid. met.
I 380. — V. 561 sqq. Alcuin. v. W. I 21 missa pi'o in-
firmis celehrata. — v. 562 stayros graece cxavQoq. no-
minativi forma hic indeclinabilis posita pro genetivo. —
92
COMMENTARIUS.
V. 566 compundio: paenitentia. — v. 570 extentamqiie
manum cf. Isai. 9, 12 (17. 21. 10, 4. 5, 25) m omnibus
his non est aversus furor eius, sed adhuc manus eiiis
extenta. — gladiimque repressit adactum: Lucan. IV
560 nec vulwus adactis debetur gladiis.
cap. XXI. (lib. II 575—631.)
Thiofridi argumentum: De fantasmate excluso eius
lenedidione de cuiusdam patris famUias domus misera-
hili infestatione. — Cf. Alcuin. v. W. I 22. II 22.
V. 575 his adis: postquam haec acta sunt. —
V. 576 sq. cf. lib. Tobiae 6, 12— 15. v. 579 ephialtcs:
incubus, daemon, germanice 'kobold'. — v. 594 phasmti
paullum discessit nec vero ita longe recessit. — v. 595
idtum est supinum. se ulcisci Cic. orat. I 8. Ovid. ex
Pont. I 8, 20. — V. 604 Verg. Aen. VIII 224 pedihus
timor addidit alas. — v. 605 Ovid. met. XI 419
ter fletihus ora rigavit. cf. ex Pont. II 11, 9. Verg.
Aen. VI 699. IX 251. — v. 614 cf. Verg. Aen. VI 622
fixit leges prdio atque refixit. — v. 617 solutas
sc. in cinerem. — v. 618 Verg. ge. I 81 cinerem im-
mundum iadare per agros. — v. 622 cf. epist. Petri
II 2, 20 fada siint eis posteriora deteriora priorihus.
— V. 623 Verg. Aen. IV 295 parent ac iussa faces-
sunt. — V. 625 Alcuin. v. W. I 22 Quihus ita gestis
vacuam domum a loco lectuli ignis invasit totamque
consumpsit. — v.627 Verg. Aen.II 587 ultricis flam-
mae. — v. 630 cf. supra ad v. 622.
cap. XXII. (lib. II 632-680.)
Thiofridi argumentum: Quod filium ducis Karoli
Fipinum haptismate consecravit et de eius imposterum
suhlimitate prophdavit. — Cf. Alcuin. v. W. I 23. II 23.
V. 632 cf. supra ad I 110. mons fortasse ipsius
auctoris calami lapsu irrepsit. sententia poscit urhs
sive arXy cui non convenit situs. possis rescribere mn
sita suh latehris est arx in vertice montis. — v. 635
Karolus Martellus. — v. 637 nimium: valde, ut saepe
COMMENTARIUS.
93
apud recentiores scriptores latinos. — v. 638 vitae
fonte cf. supra ad I 69. — v. 640 Pippinus Brevis.
nomen avitum sc. Pippini Heristalensis. — v. 641 sihi
symmystis proprie eis, qui eisdem mysteriis initiati
erant atque ipse, i. e. confratribus suis, monachis, cf.
Alcuin. V. W. I 23 tale coram discipulis suis p^^ae-
dixit vaticinium. ibid. II 23 de quo discipulis prae-
dixit talia vates. — v. 647 Lucan. IV 576 quam sit non
ardua virtus cf. Horat. carm. III 24, 44 virtutis-
que viam deserit arduae. — v. 649 cf. Vit. pros. c. 22
Nec ullum Ysaicum verius declaratum est vaficinium.
non certa quaedam Isaiae significatur visio. — v. 650
assecla regum: maiordomus. — v. 661 cf. Verg. Aen.
IV 247 Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit. ibid.
VIII 137 (Atlans) aetherios umero qui susfinet orhes.
— V. 662 Lucan. VIII 291 Caspiaque immensos se-
ducunt claustra recessus; cf. etiam Lucan. VIII
222. Val. Flacc. V 124. — v. 663 sq. primus impera-
tor romanus cum primo imperatore Germaniae compa-
ratur. — v. 669 cf. Verg. Aen. IV 93 spolia ampla
referfis. — v. 675 hoc cum anno iungendum. lusi-
mus: hoc carmen condidimus. annus Henrici IV. qua-
dragesimus nonus est post Christum natum millesimus
centesimus quintus. — v. 676 sqq. nam ceu tractu
directo ex puncto linea fit, sic stemma per naturalem
tenorem ductum Giselam protulit. cf. Vit. pros. cap. 22.*)
Fer naturales enim gencalogiae ramos sfema longo ductu
pervenif ad Luothowicum quendam egregium Franciae
regem [IV. Ultramarinum , qui obiit a. 954], Lotharii
regis et Karoli ducis [Lotharingiae inferioris] genitorem,
cuius filiam [Mathildim] Cuonradus dux Burgundionum
duxit uxorem, de qua genuit patris eius [sc. Heinrici IV.]
aviam, gloriosissimi Heinrici tercii imperatoris, Giselae
videlicef divae memoriae imperatricis matrem [Gerber-
gam nomine, nuptame Hrimanno 11. duci Alamanniae].
stemmatis igitur a Pippino Landensi usque ad Hein-
*) Verba uncis inclusa debentur Ludewico Weilaiido.
94
COMMENTARIUS.
ricum IV. ducti linea directa haec est: 1. Pippinus
Landensis, 2. Begga nupta Ansgisilo duci, 3. Pippinus
Heristalensis, 4. Karolus Martellus, 5. Pippinus Brevis,
6. Karolus Magnus, 7. Ludowicus Pius, 8. Karolus
Calvus, 9. Ludowicus 11. Balbus, 10. Karolus Simplex,
11. Ludowicus IV. Transmarinus, 12. Karolus dux
Lotharingiae inferioris, 13. Mathildis nupta Konrado
regi Burgundionum, 14. Gerberga nupta Hermanno II.
duci Alamanniae, 15. Gisela nupta Konrado II. Salio,
16. Heinricus III., 17. Heinricus IV. Cf. etiam Bur-
chardi et Cuonradi Urspergensium Chronicon (M. G.
SS. XXIII p. 338 lin. 41): Prefattis Cuonradus uxorem
Giselam nomine de antiquo et glorioso Karulorum sanguine
oriundam halmit, sicut quidam his versihus attestantur:
Quando post decimam numeratur linea quarta,
jbe Karulo magno processit Gisela prudens.
cap. XXIII. (lib. II 681—720.)
Thiofridi argumentum: Quod sanctum Bonifacium
sihi in regimine episcopali succedere rogavit. — Alcuinus
in vita Will. eius rei mentionem fecit nuUam. — Theo-
dericus in Chronico Epternacensi lib. II. (M. G. SS.
XXIII p. 62 lin. 10) haec habet: Inde Fresiam rever-
tens (Bonifatius) Rahodo mortuo sancto WiUihrordo per
tres annos adhesit et cum eo in destruendis fanis et
aedificandis templis Dei viriliter lahoravit.
V. 684 noys (vovg) pro genetivo accipiendum;
ohtutum noys i. e. aciem mentis. — v. 686 contidlae
cf. supra I 519. — v. 691 sihi: ei, Willibrordo. —
V. 695 Verg. Aen. V 395 sq. gelidus tardante senecta
sanguis hehet frigentque effetae in corpore vires.
— V. 696 cassatur cf. Papiae gloss. 'cassare: evacuarer
privare, castrare\ — v. 698 excurso stadio cf. Terent.
adelph. 860 prope iam exQurso spatio. — v. 708 sq.
Numeri 8, 25 cumqtie quinquagesimum annum
aetatis impleverint, servire cessahunt. — v. 711
Gregorius II. papa. apostdlicus cf. ad I 466. — v. 713
verhi sumen. sumen proprie significat ubera suis femi-
COMMENTARIUS.
95
nae, deinde pinguissimam partem ventris. tropice igi-
tur usurpatur h. 1. pro deliciis verbi divini. — v. 715
Pers. sat. 5, 36 Me tihi supposui. — v. 717 famine
cf. supra ad II 178.
cap. XXIV. (lib. II 721 -m 45.)
Thiofridi argumentum : De eius formae pulchritu-
dine et naturali diiugio corporis et animae et augmen-
tato divinitus tumhae eius marmore et divino ihi sepius
viso lumine et fumo aromatum instar densissimae nehu-
lae. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 24. 26 init. 25. 27 fin.
II 24. 26. 25. 27 fin.
V. 725 per speculum carnis cf. I 74. — v. 726 cf.
lib. I (III) Reg. 1, 3. — v. 727 ut Abisag Davidem
senem fovit, ita Sapientia Willibrordum senem amplexa
est. senem virentem cf. Verg. Aen. VI 304 viridis se-
nectus. — V. 728 munere minuit i. e. impedivit, quo-
minus munere suo fungeretur tam bene quam ante. —
V. 731 epist. I. ad Corinth. 13, 12 videmus .... tunc
autem facie ad faciem. — v. 735 evang. lohann. 21,
15. 16. 17. — V. 739 Genes. 3, 19. — v. 743 carmen
am&iis: canticum canticorum. — v. 744 Cantic. cantic.
2, 11. 12 lam cnim hiems transiit, imher ahiit et
recessit. Flores apparuerunt in terra nostra, tempus
putationis advenit. — v. 745 ibid. v. 10 ^Surge,
propera, amica mea . . . et veni\ intra ab intrando.
— V. 747 verbum suh carnis imagine progenitum: Chri-
stus cf. evang. lohann. 1, 14. — v. 748 dispare, quia
'novem' numerus impar est; cf. supra I 489 et de re
ipsa Mart. Cap. VII 748 omnis vero num^rus aid par
aut impar est. — v. 752 Cantic. cantic. 3, 6 quae est
ista, quae ascendit per deserta sicut virgula fumi ex
aromatihus myrrhae. aromaticus fumus etiam infra
IV 119 legitur. — v. 753 Lucan. IX 9 aeternos ani-
mam collegit in orhes. potest dubitari, utrum tere-
tem cum psyclien an cum orhem iungendum sit. certe
orhis vocatur teres ab Ausonio in Ludo septem sapient.
Solon. v. 8. — V. 754 Lucan. IX 12 sq. steUasque vagas
96
COMMENTARIUS.
miratus et astra fixa polis, — v. 766 crevit a cemendo :
vidit. Lucan. IX 13 sq. vidit, quanta suh nocte
iaceret nostra dies. — v. 757 cum civibus urbis
Sion. — V. 759 Horat. sat. I 5, 32 Fonteius ad un-
guem factus homo. pernox et in hoc et in sequenti
versu praedicative intellegendum. Alcuin. v. W. I 26
Sed et cuidam relegioso sancti viri discipulo longius
positOf in oratione vigilanti ohitus eius revelatus esf.
Nam vidisse se testatur a n ima m sanctissimi ])atris sui
cum magna luminis claritate, cum consona canentium
laude, angelicis exercitihus ad caelorum regna por-
tari. — V. 761 lumine mentis: animi quasi oculis. —
V. 765 Lucan. IX 169 Exemploque carens et nulli
cognitus aevo luctus erat. — v. 766 Alcuin. de sanct.
Eubor. eccl. 1585 Eius ad exequias magnum coficur-
rerat agmen. — v. 770 medio: dimidio. — v. 777 '2^0-
lyandrum: coemeterium quasi politum antrum\ sic thes.
nov. lat. p. 474 Mai. apparet istam . vocabuli interpre-
tationem absurdam esse, cum sit graecum itolvctvdQLov
i. e. multorum hominum sepulcretum. quod ad formam
polyandrum, videtur neutrum esse adiectivi TcoXvccvdQog.
polyandrum pro coemeterio etiam extat in Translatione
S. Celsi cap. 7 (M. G. SS. VIII p. 206% 25). — v. 779 sqq.
Alcuin. V. W. I 25 Sed ef miri odoris flagranfia (i. e.
fragrantia) omnium perfuderat nares, ut perspicue in-
teUegeretur ad exequia viri sancti angelicum venisse
ministerium. — lib. III v. 8 carnis lemmata cf. supra
ad I 22. — V. 15 vitae curia: universitas eorum, quo-
rum nomina scripta sunt in libro vitae (cf. Apoc. loh.
3, 5. 13, 8. 17, 8. 21, 27). — v. 16 interpretor: ubi
deus accubuit, ibi Willibrordus cenavit et mansit cum
deo patre et accubitum suum suavi odore prodit. —
V. 21 sqq. Vit. pros. cap. 24 (M. G. SS. XXIII p. 11 in
nota) Nam primo quidam linguae ac gentis Scot-
ticae aggressus fanti viri gesta descrihere rustico stilo
detrivit dignUatem hystoriae, dein Alhinus, cognomento
Alcwinus de Britannia, vir urhanae eleganfiae, ut-
poti magni Karoli yperasspistes .... conafus est
COMMENTARIUS.
97
inurhanum lepido seponere dicto et incompta
comere, — v. 23 cf. supra ad I 4. — v. 24 Horat.
epist. II 3, 273 Scimus inurhanum lepido sepo-
nere dicto. — v. 25 Horat. epist. II 3, 359 quando-
que honus dormitat Homerus. — v. 26 decurh ut
apud Sueton. Domit. 17 idem quod praefectus auli-
corum generi cuidam. — v. 32 demonstrativum genus:
yivog Xoyoov imdeiniiKov cf. Cic. de invent. I 3 et in-
primis Martian. Cap. V 467. 468. enthymemaque curvum :
luven. 6, 449 curvum sermone rotato forqueat enthy-
mema. — v. 33 cachectes graece KaxeKTrjg i. e. og xaxwj
ex€i' male se habens, ineptus, imperitus. — v. 35 patres
memores: inprimis monachi Epternacenses. — v. 36 sqq.
Alcuin. V. W. I 27 Paenifentes quoque saepius ad ean-
dem venientes ecclesiam circulis ferreis more solito
circumdati ruptis circulis suhito eorum vincula reso-
luta sunt. Cuius rei in ecclesia adhuc circuli pen-
dentes testes sunt. — v. 39 Horat. epist. II 1, 192
esseda fesfinant, pilenta, petorrita, naves. — v. 40
mappae memhrorum, si non corruptum, nihil aliud
significare potest nisi imagines. pollice ex cera tracfae
cf. luven. 7, 237 mores teneros ceu pollice ducat,
ut si quis cera vulfum facit. — v. 44 ea hebdomade,
quae orditur a festo pentecostes. — v. 45 conftuat sc.
Gallia et Germania. quadrifidus annus, quia in quat-
tuor anni tempora dividitur.
cap. XXV. (lib. m 46—61.)
Thiofridi argumentum: Be oleo quod super fumu-
lum eius hicere et infer missarum solempnia usque ad
effusionem consuevit excrescere. — Cf. Alcuin. vit. Will.
I 27 init. II 27 init.
V. 55 sqq. cf. lib. I (III) Reg. 17, 10 sqq. — v. 60
manat ihi iugis fons cf. supra ad II 73.
cap. XXVI. (lib. III 62—108.)
Thiofridi argumentum: De paralytica ad eius tu-
mulum curafa et ephehi tremuli sanitafe reparafa. —
Cf. Alcuin. vit. Will. I 28. 29. H 30. 31.
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kosaberg. 7
98
COMMENTARITJS.
V. 65 Verg. Aen. VI 48 sed pectiis anhelum.
Alcuin. V. W. I 28 in sdlo tantummodo pectusculo
vix anhelans spiritus suspiria fessa retraxit. —
V. 66 hic: in pectore anhelo. — v. 79 — 94 extat ea
narratio apud Augustin. de civ. dei XXII 8 sub fin.
— V. 79 iunge: par signo quod claruit apud Hipponem
urbem. — v. 82 Verg. Aen. V 285 geminique suh uhere
nati. — v. 87 cf. Sil. Ital. XI 560 virus linguae. —
V. 88. luven. 6, 631 livida materno fervent adipata
veneno. — v. 100 Lucan. V 172 ancipiti cervice
rotat. — V. 102 Alcuin. v. W. I 29 Nam aliquoties ita
exanimis factus^ ut omnino mortuus videretur. —
V. 103 Lucan. VIII 61 Spe mortis decepta iacet.
sandapilam: ferculum. — v. 107 eis qui pro ipso car-
•mina canebant.
cap. XXVn. (lib. III 109—222.)
Thiofridi argumentum: De sacrilegio diaconi siihi-
tanea morte mortui. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 30. II 32.
V. 111 non erat honestior ordo sc. Epternacensi. —
V. 115 cf. evang. lohann. 12, 4 — 6. — v. 116 cf. ev.
Matth. 7, 15. — V. 117 vas ignominiae cf. epist. ad
Timoth. II 2, 20 In magna autem domo non solum
sunt vasa aurea, sed et lignea et fidilia, et quaedam
quidem in honorem^ quaedam autem in contumeliam.
— V. 118 — 127 Zachar. proph. 5, 1 sqq. — v. 125
luven. 5, 125 — 127 velut ictus ah Hercule Cacus et
ponere foris, siquid temptaveris umquam hiscere, tam-
quam haheas tria nomina. Thiofridus tria mmina
intellegere videtur tres litteras vocis FUR cf. infra IV
352 est ihi commissum grave per tria nomina fur-
tum. — V. 132 Verg. Aen. I 728 gravem gemmis
auroque . . . pateram. — v. 133 Verg. Aen. VII 246
Hoc (sceptrum) Priami gestamen erat. — v. 142
flevit sacrilegum, non flevit vix rep. d. cf. Alcuin. v. W.
I 30 fraterna tafnen pietate hominem ad poenitentiam
revocare nitentes, non perdere cupientes. Ovid. met.
I 379 qua gemris damnum reparahile nostri. —
COMMENTARIUS.
99
V. 144 intellege: grex domini sedit tristis cum tristi
patre spirituali, ut se exhortarentur et disquirerent
quod se lateret. — v. 150 furem hostem iudicavit i. e.
excommunicavit. — v. 153 epist. ad Corinth. I 16, 22
si quis non amat dominum nostrum lesum CJiristi, sit
anathema, maranatha. — v. 154 derisor Anuhis
proverbialiter dictum; respicit ad luven. 6, 534 currit
derisor Anuhis. — v. 162—222 similem admonitio-
nem Alcuinus 1. 1. huic narrationi adiungit. — v. 166
Genes. 39, 12. gelotypae Phariae i. e. Aegyptiae zeli
ardore incensae. videtur autem Thiofridus ante oculos
habuisse luven. 6, 278 zelotypae .... moechae et inde
adductus, ut zelotypam pro moecha poneret. cf. quae
adnotavimus ad II 368. — v. 169 epist. ad Galat. 6, 14
in cruce domini nostri lesu Christi, per quem mihi
mundus crucifixus est et ego mundo. — v. 172
divina monade cf. Martian. Cap. VII 731 init. prae
cunctis igitur adfata sacra monas esto. — v. 173
Martian. Cap. I. I. hanc quoque (monadem) alii con-
cordiam, hanc pietatem amicitiumque dixere.
ibid. 732 Denique cum unum facta (monas) in quod-
cunque defluxerit, licet eius linea insecahilis ac sine
latitudinis significatione fundatur, dyadem tamen facit
. . . quae dyas . . . discordia, ex qua diversa orian-
tur. — V. 174 ibid. paullo infra: eademque (dyas) so-
cietas, quod vinculum, quo media conectantur, hahea-
tur utrimque commune. itaque hic versus ita explican-
dus: ne sit inter vos alia linea dyas, nisi quae ab ea
proficiscitur, quam amor tendit. — v. 181 sqq. lib.
losuae 7, 1. 24. 26. nomen furis in libro losuae Achan
sonat, forma Achar occurrit in libr. I Paralip. 2, 7.
V. 185 sqq. lib. IL (IV.) Reg. 5, 27 sqq. contio vestri
cf. supra ad I 371. — v. 190 amicus amicum: Elisaeus
Giezium. — v. 192 Act. apost. 9, 36 sqq. — v. 193 sqq.
Act. apost. 5, 1—10. — V. 198 Horat. epist. I 16, 55
modium si suhripis unum cf. infra ad v. 204 — 207.
— v. 200 epist. ad Corinth. I 9, 13 cf. etiam ibid.
V. 7. — V. 204—207 ad verbum fere concinunt cum Horat.
7*
100
COMMENTARIUS.
epist. I 16, 53 — 56. — v. 209 non lege sacrum: noli
sacrilegus esse. Celaeno: harpjia cf. Verg. Aen. III 245
et inprimis luven. 8, 130 nummos raptura Ce-
laeno. — v. 213 regula: sc. monachica. — v. 214 sqq.
interpretatio praecepti Paulini, ad quod provocavit fur
supra V. 200. Paulus (in epist. ad Corinth. I 9, 7 — 14)
aequum censet eos, qui altari assideant, in altari my-
steriis satiari ac sumptibus de communi concessis uti,
non aequum putat clam quidquam auferri, sed sacri-
legos removeri iubet. — v. 220 ev. Matth. 21, 13 do-
mus tnea domus oi'ationis vocahifiir, vos autem' fecistis
iUam speluncam latronum; similiter Marc. 11, 17.
— V. 221 sq. ev. lohann. 2, 14. 15 (cf. Matth. 21, 12.
Marc. 11, 15).
cap. XXVIII. (lib. III 223—293.)
Thiofridi argumentum: De augmentato divinitus
vino in sancti Wilgidi festo, — Cf. Alcuin. vit. Will.
I 31.
V. 225 WilgisU cf. I 25. — v. 227 cJiroma: car-
menj cf. Martian. Cap. IX 955 genera modidandi sunt
tria ivaQfioviov^ XQCOficc^ diarovov. — v. 229 — 232
Alcuin. V. W. I 31 sed in eo monasterio nil plm vini
imentum est, quam duae tantummodo flascones,
quarum una prandii hora epotata est, altera in
horam cenae reservata est. — v. 230 pi'omus cf.
supra ad II 395. — v. 234 Catalog. abb. Eptern. I.
(M. G. SS. XXIII p. 30 lin. 36.) Anno incarnationis
bomini 738, indictione 7. migravit ex hoc mu/ndo sanctus
Willihrordus, relinquens huius loci [monasterii Epter-
nacensis] provisoretn Alhertum ahhatem; fuitque
temporihus regum Clodovei, filii Bagdbeiii, et Clotarii,
fUii Clodovei, et Theoderici, fratris Clotarii . . . princi-
pumquc Francorum Pippini, filii Anschisi ex Begga
sorore sanctae GertrudiSj ac filii eius KaroU hdUcosi
cognomento MarteUi. Alhertus praefnit huic loco 38
armis ... — v. 238 quis: vos, quibus. — v. 247
viUi: est deminutivum vocis vini. — v. 257 patri, proU:
COMMENTARIUS.
101
Wilgislo et Willibrordo. — v. 259 ab hoc ver&u in-
cipit nova narratio, cuius in Thiofridi argumento supra
allato mentio nulla facta est. ea in Vita prosaica omnino
non perscripta esse videtur. veri haud dissimile est
Thiofridum eam pro cap. XXIX, quod in Vita metrica
non comparet, substituisse.
V. 260 summis primatihus superae aulae ut puta
archangelis,^ patriarchis, clarissimis viris sanetis. —
V. 263 laetamine: stercore. — v. 269 constat cf. ad II
277. — V. 276 iusum: forma sermonis vulgaris pro
•deorsum' cf. Augustin. tract. VIII. in ep. S. lohann.
n. 2 Quod susum, faciens iusum; qmd deorsum, fa-
ciens sursum. iusum vis facere deum et te susum?
id. tract. X n. 5 susum me honoras, iusum me calcas
cf. etiam fragmentum in cod. mus. Britannici inter
Arundelianos N. 390 fol. 132 (M. G. SS. VIII p. 461
lin. 33) certe tu impressisti puerum^ ut iret iusum in
fundo aquae. — v. 289 asttda i. q. assula, quod idem
valet ac festuca. — v. 289 pestis gravis gingivae: scor-
butus, ni fallor. — v. 290 quingentis annis: numerus,
ut aiunt, rotundus; nam ab obitu Willibrordi 738 vel
739 usque ad eum annum, quo Thiofridus Vitam me-
tricam scripsit, 1105 ne quadringenti quidem anni nu-
merantur. — v. 293 iunge: deifideli.
[cap. XXIX.]
Non comparet in Vita metrica; cf. quae modo
diximus ad 11 259. quid cap. 29 Vitae prosaicae con-
tineatur, docet
Thiofridi argumentum: Quod sanctus WiUehadus
Efternaco duohus annis heremiticam vitam exercuU in
reclusione, et Beornradus et Stigandus archipresules ibi-
dem conversati sunt ingenti devotione. — eius capitis
particulam publici iuris fecit Ludewicus Weiland. in
M. G. SS. XXIII p. 25.
cap. XXX (lib. in 294—375.)
Thiofridi argumentum: Quod sanctam Amalher-
gam, quam in carne degens chrismatis unctione conse-
fii
102
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
103
crdverat, post mortem sacro velamine in visione ve-
lavit.
V. 297 hethula: hebraice nb^hSl virgo. de betufa
arbore cogitare non licet. — v. 298 cibum solidum cf.
ep. ad Hebr. 5, 12. 14. — v. 300 formam parit: exem-
plum praebet. — v. 301 sq. Gen. 34, 1 sq. — v. 306
puerpera virgo, quod est Mariae, matris Christi, pro-
prium et verum epitheton, inepte dicitur de Amal-
berga, nisi forte Thiofridus eodem sensu posuit, quo
virgo castissima. — v. 308 genitor mortis^ vitae ferus
hostis: diabolus. — v. 310 Lucan. I 288 livor edax
tihi cuncta negat cf. Ovid. amor. I 16, 1. — v. 313
eidogias: benedictiones i. e. res benedictas. — v. 316
lacertus durior est factus. — v. 321 celeres vice ad-
verbii. — v. 329 cf. Bedae hymn. de sancta virg. v. 16
(in hist. eccl. Angl. IV 20): Virgineos flores huius
honor genuit. — v. 336 dictum signum: de quo modo
dictum est. — v. 345 scilicet Sancta Thecla et Sancta
Agnes intellegendae. Bedae hymn. de sancta virg.
V. 19 sqq. (in hist. eccl. Angl. IV 20):
Casta feras superat mentis pro cidmine Tecla,
Euphemia sacra casta feras superat.
Laeta videt gladios ferro rohustior Agnes,
Caecilia infestos lasta videt gladios. —
V. 346 mater Maria, h. I. non est mater Christi, sed
Maria Lazari soror; cf. ev. Luc. 10, 42 Maria opti-
mam partem elegit. mater epitheton honorans sancta-
rum mulierum, ut pater virorum. — v. 352 Verg. Aen.
V 782 preces descendere in omnis. — v. 355 sui
sponsi: Christi. — v. 356 non cw apposuit cf. ad I
292. -- V. 358 Ovid. met. V 605 ut fugerc acci-
pitrem penna trepidante columhae cf. Horat. carm.
I 37, 17 accipiter velut moUes columhas. sine felU
columha Isidor. Orig. VII 3, 22 Jiaec enim avis (co-
lumba) corpmalite^' ipso felle caret hahens tantum
innocentiam et ammem. ev. Matth. 10, 16 estote . . .
simplices sicut columhae. cf. IV 208. — v. 364
Sancta Gertrudis filia Pippini Landensis, soror Beggae
uxoris Ansgisili cf. notam ad III 234. — v. 367 sacra-
vit velum sc. Willibrordus , non Gertrudis; cf. supra
Thiofr. argum.
cap. XXXI. (lib. IV 1—48.)
Thiofridi argumentum: De monomachia constituta
propter irmndationem maris super agrum eius dicionis.
V. 4 Ovid. met. XIV 51 sq. Parviis erat gurges,
curvos sinuatus in arcus Grata quies Scyllae. —
V. 5 sq. Verg. Aen. I 172 sq. egressi optata potiun-
tur Troes harena et sale tahentis artus in litore
pormnt. — v. 10 Verg. ecl. 3, 100 quam pingui
macer est mihi taurus in ervo. — v. 13 Lucan. V 620
monstriferos agit unda sinus. cf. Valer. Flacc.
II 498. — V. 18 tractant: perpendunt, secum conside-
rant, ut saepe apud seriores poetas latinos cf. ex. gr.
Dracont. Orest. (ed. Peip.) v. 920. — v. 24 Ovid. met.
IV 353 alternaque hrachia ducens. — v. 25 Verg.
Aen. V 429 inmiscentque manus manihus. —
aemida virtus Lucan. I 120 stimulos dedit aemula vir-
tus; cf. Horat. epod. 16, 5. — v. 29 Sil. Ital. V 625
et retro fluctus torsit mare. — v. 34 implet: per-
ficit. — V. 37 iurat ea, quae sibi credita sunt, tradita
esse. — V. 47 cf. Verg. ge. IV 421 depi^emis olim
statio tutissima nautis.
cap. XXXII. (lib. IV 49—74.)
Thiofridi argumentum: Be custode sanctae Treve-
rensis aecclesiae Hildeiico per eius merita de horrihili
tempestate eruto in Iherosolimitano itinere.
V. 55 Verg. Aen. III 267 iuhet laxare ruden-
tes. — V. 56 Verg. Aen. I 84 incuhuere mari ibid,
V. 82 venti velut agmine facto. — v. 57 sq. Lucan.
V 609 Aeolii iacuisse Notum suh carcere saxi cf.
Verg. Aen. I 52 sqq. — v. 58 Verg. Aen. I 86 vastos
volvunt ad litora fluctus, — v. 59 Lucan. V 613
aequora rapta ferunt ibid. v. 630 lux etiam me-
tuenda perit nec fulgura currunt, — v. 60 ibid.
104
COMMENTARIUS.
V. 697 inde riiunt ioto concita periculo mundo,
— V. 61 ibid. 642 nuhila tanguntur velis et
terra carina. — v. 62 sq. Verg. Aen. I 91 sq. prae-
sentemqiie viris intentant omnia mortem extemplo
Aeneae solvuntur frigore memhra, — v. 65 sanctos
nominatim advocat. — v. 66 ev. Matth. 8, 24. — v. 72 sq
ibid. V. 25. 26.
cap. XXXIII. (lib. IV 75—80.)
Thiofridi argumentum: De severitate eius in ad-
versarios et advocatos suae familiae incommodos.
totum hoc caput Vitae prosaicae sat longum typis
excudendum curavit Ludewicus Weiland in M. G SS
XXIII p. 25 sq.
causam, cur in Vita metrica res ibi narratas tam
breviter perstrinxerit, ipse auctor affert v. 80 sed man-
dare stUo tot harhara nomina vito.
cap. XXXIV. (lib. IV 81—143.)
Thiofridi argumentum: De eius inventione et miri-
fica translatione.
Vitae prosaicae cap. 34. initium, quod Ludew.
Weiland typis mandavit in M. G. SS. XXIII p. 27
lin. lOsqq., quia ad rem facit, hic placet repetere:
Anno vero antea progcniti verhi 1031, a transitu eius-
dem paradoxi patris 292. rccidivl reparata oratorii
fahrica tocius religimiis archytriclynio ahhati Hum-
herto cum unanimi sanctae congregationis assensu sedit
sententia, ut 14. Kal. Novemhris invitato predui Poponc
sanctae Trevericae sedis archypresule et defen-
sore Heinrico gloriosissimo duce Boariae inter
dedicatio^nis solempnia eius ossa transferentur in locum,
ubi hodie cum reverentia et honore dehito celehrantur
recondita . . .
V. 82 Sedul. carm. pasch. II 43 verhum caro
factum. — V. 83 didce decus monachis Horat. carm.
I 1, 2 dulce decus meum. De Humberto in Catalog.
abb. Eptem. H. (M. G. SS. XXHI p. 34 lin. 1.) haec
COMMENTARIUS.
105
extant: Humhertus ahhas praefuit huic loco 24
annis, id est a 4. amw Cuon/radi regis usque ad 13.
Heinrici regis III, ac anno incarn. Dom. 1031 a Pop-
pone Trevirorum archiepiscopo hoc monasterium dedicari
fecit eademque die corpus heati Wilhrordi su^
principale altare a loco sepulturae suae transtu-
lit. Hic etiam monasterii opus a praedecessore suo
inchoatum consummavit, claustrum qmque aedificiis, disci-
plina et religione prius neglecta emelioravit. — v. 86
verba extrema pronuntianda sunt: Toppo jerarcham'.
De Poppone cf. Gesta Treveror. cap. XXXI init. (M.
G. SS. VIII p. 172 lin. 27) Anm) dominicae incarna'
tionis 1015 Poppo archiepiscopus Trehirorum ordinatur.
obiit a. 1047. — v. 87 Heinricus VI., dux Bavariae,
qui postea, cum imperator Germaniae factus esset, Hein-
ricus III. appellatus est. — v. 96 sarahara: bracae. —
V. 98 delidi meminisset: delicti sibi conscius fuisset. —
V. 102 constat vide ad II 277. — v. 124 Verg. Aen.
IX 180 Troiana neque induit arma. — v. 129
pignorihus: natis (filiis vel filiabus) ut iam apud Ovi-
dium, maxime autem apud scriptores africanos. —
V. 131 nec utilitate brevis precationis defraudatus. —
V. 137 ^quilismata: vihrationes vocum' Gloss. apud Lowe
prodr. gloss. p. 377. videtur ex graeco KvXlafiara de-
pravatum. — v. 140 sq. cf. supra ad v. 83. — v. 143
signa: miracula. de similitudine cf. Genes. 22, 17
muUiplicaho semen tuum sicut stellas caeli et velut
arenam, quae est in litore maris. SeduL carm.
pasch. I 85 sq. Cuncta quis expediet, quorum nec J/u-
cida caeli sidera nec hihulae numeris aequantur
arenae.
cap. XXXV. (lib. IV 144-222.)
Thiofridi argumentum: Be palma vidoriae Wal-
chrensihus contra Euopertum comitem Flandriae concessa
eius iuvamine.
totum hoc caput Vitae pros. a Ludewico Weiland
typis mandatum in M. G. SS. XXIII p. 27 sq.
106
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
107
V. 144 ^i5 donis est instrumentalis. — v. 144—149 cf.
Vit. pros. 1. 1. In Walichrensi vero insula, ubisanguis
eius e/fusus est pro Christi confessione ct gloria, frequen-
tius adest per spiritus sui presentiam, quia cum
signa non sint fidelihus sed infidelibus, novit efferae
gentis suo ingenti sudore fidei regulis imbutae non
posse emolliri et ad cultum ac amorem divinum con-
stringi duriciam, nisi per signorum presentio-
rem et frequentiorem efficatiam. — v. 150 — 157
Vit. pros.*) I>ivae memoriae presidis Flandriae
Baldwini [qui obiit a. 1067] iunior filius Ruopertus [I.
cognomento Friso, qui Flandriam regebat a. 1071 — 1093]
. . . interminatus est mortis interitum tocius insulae
habitatoribus . . . curn extremis hominum Morinis
, . . Sed quam terribilis visus est eius introi-
tus, tam turpis et foedus subsecutus est exitus.
— V. 152 Verg. Aen. VIII 727 extremique homi-
num Morini. — v. 167 Vit. *pros. pixydem, in qua
illius continentur reliquiae, in vexilli sus-
penderunt cacumine. — v. 172 sq. Vit. pros. Nemo
in prelio fugam cogitavit, nemo in pedibus spem,
sed in laeertis habuit, quia pulchrum et dulce pro
patria mori mentes omnium subiit. cf. Horat.
carm. III, 2, 13 Dulce et decorumst pro patria
mori. — V. 177 lib. ludith 14, 11 (12) intrate et ex-
cUate iUum; quoniam egressi mures de cavernis
suis sunt provocare nos ad proelium. — v. 179 Verg.
Aen. XI 474 sq. bello dat signum rauca cruentum
bucina. — v. 181 Verg. keji. XI 599 compositi
numero, — v. 182 Verg. Aen. XI 601 tum late fer-
reus hastis horrct ager. — v. 183 Verg. Aen. IX
66 ignescunt irae. — v. l^^-^Lucan. VII 519 ferro
subtexitur aether (nonnulli codd. aer). — v. 185
ibid. V. 520 noxque super campos telis conserta
pependit. — v. 186 ibid. v. 517 inde cadunt mor-
tes. — V. 187 sq. ibid. v. 489 sq. Sed quota pars
*) Verba uncis inclusa debentur Ludewico Weiland.
cladis iaculis ferroque volanti exacta est? odiis
solus civilibus ensis sufficit — v. 189 Lucan. VII
336 non tam praecipiti ruerent in proelia cursu. —
V. 190 spes cuius sub forti sedit et arms cf. Vulg.
interpr. Genes. 49, 24 sedit in forti arcus eius
i. e. fortis permansit arcus eius. propius etiam acce-
dunt ad Vulgatae 1. 1. verba Vitae pros. At Wdlichren-
sium populus, cuius in forti sedit arcus, — v. 191
Lucan. VII 496 sq. agmen in densos agitur cu-
neos. — V. 192 ibid. 499 tutoque latet sub tegmine
pectus. — V. 193 ibid. v. 498 qua torta graves lo-
rica catenas. — v. 194 ibid. v. 502 civilia bella
una acies patitur, gerit altera. — v. 196 ibid.
v. 533 sed hinc iugulis hinc ferro bella gerun-
tur, — V. 197 ibid. v. 532 perdidit inde modum
caedes. — v. 200 sq. Lucan. ni 573 in ratibus ce-
cidere suis. cruor altus in undis spumat et ob-
ducti concrescunt sanguine fluctus. cf. Vit. pros.
Vkti hostes cum ad mves refugerent, alii perempti in
suis cecidere ratibus et obducti sunt spumante
et concreto cruore fluctus et iuocta illud nobilis-
simi vatis dysticon
semianimes alii vastum suhiere profundum
hauseruntque suo permixtum sanguine pontum.
petiti sunt hi versus ex Lucan. III 576 sq. — v. 203
cf. Lucan. I 107 j^?i*s illa vobis acie quam creditis
actum est. — v. 205 cf. psalm. 16 (17), 8 sub umbra
darum tuarum protege me. — v. 205—214 Vit. pros.
Bmninus in umbra alarum suarum sperantes pro-
texit et cum ferro subtexeretur aether noxque
super campos telis conserta penderet (cf. supra
ad V. 185), ne inde caderent mortes (cf. supra ad
V. 186) in gloria sua exultanteSj innumerum quod spar-
gebatur missile aliorsum detorsit et largiores animos am-
ministravit et se presentem per innocuae alitis pre-
sentiam demonstravit. Nivei enim coloris columba, instar
eius, quae in cataclysmate ramum virentis oli-
vae ad arcam Noae in ore reportans et baptis-
108
COMMENTARIUS.
COMMENTARIUS.
109
d
m
rl
mafts mijsterium presignans pacem terris reddi-
tam indicavit, ah acie nusquam recessit, sed usqiie ad
consummationem victoriae, ut probatae fidei viris visum
est, circumvolavit. — v. 208 cf. Sedul. carm. pasch. II
Wm^*^^^*^ ^^'^^ ^^^^^ ^^**^^* "" «^ f^^^^ ^^^^^^
cf.ad in 358. — tropico theoremate: figurata perceptione,
quia sigmficatur Spiritus sanctus. -- v. 209 sq. Genes.
8, 10. 11. — V. 212 Verg. Aen. IX 764 lun^ vires
ammumque ministrat, — v. 214 ahsqiie sui damno
cf. ad I 371.
cap. XXXVI. (lib. IV 223-362.)
/• -^— ^^^-^^^^ argumentum: Be adventu ygumeni Tkio-
tridi in Wahchrensem insulam et pace iU reformata et
confirmata per iuciinda miracula,
longe maxima pars huius capitis Vitae pros. a Lude-
wico Weilandpublicata est inM. G. SS. XXIII p. 28-30.
V. 223. Sallust. lugurth. cap. 10 concordia parvae
res cresoiint, discordia maxumae dilahuntur, — v 234
Thifridum: est auctor huius carminis. cf. prolegom. —
V. 238 parones: genus navium. — v. 239 Horat. epist.
' ]}P ^^^* /?w7Ym duhiae spe pendulus horae,
— V. 241 —244 subiectum enuntiati est populus ut
V. 237-239. - V. 249 sq. Vit. pros. Nec mora, su-
Oito fragore intonuit levum et turhida testantur
conceptum aequora ventum [Lucan. V 567], iamque
polo pressae nuhes densantur in ymhres spissa-
taeque fluunt et caumatis et siccitatis dispendia ex-
cludunt, - V. 249 Verg. Aen. H 692 suhitoque fra-
gore mtonuit laevum cf. ibid. IX 631. — v. 250 sq.
Lucan.IV 76—78 iamque polo pressae (nubes) lar-
gos densantur in imhres spissataeque fluunt
nec servant fidmina flammas, quamvis crehra micent-
extinguit fulgura nimhus. de Lucani versu 78 cf
Oudendorpii annotatio. — Horat. sat. H 2, 80 sq. cu-
rata sopori memhra dedit, cf. etiam supra I 174. ^
y. 257 mandrita: proprie monachus, hoc autem loco
idem valet quod archimandrita, abbas cf. infra v. 324.
cmporium me^noratum: Antwerpum. — v. 263 chroma:
carmen cf. ad III 227. — v. 265 in Vita pros. alio
utitur versu introductorio ex Verg. Aen. V 42 desumpto :
Postera cum primo stellas oriente fugarat clara dies,
commemorare placet h. L Thiofridum Vitae prosaicae
verbis sat multos versus veterum poetarum inserere,
sic pauUo infra : Sed Hlle regens dictis animos et pectora
mulcens^^ qui versus non, ut L. Weilando videtur, ex
Verg. Aen. V 464. 816 compositus, sed ex eiusdem
Aeneidos libro I 153 petitus est — v. 276 verna dei:
Thiofridus, ut v. 291. — v. 281 Vit. pros. adaman-
tinum vero iUius cor. — v. 282 sq. exiit, erupit . . .
sed non evasit cf. Cic. Catil. II 1 ahiit, excessit, eva-
sit, erupit. — v. 284 zahulus corruptum ex 'diabo-
lus' ut saepius apud recentiores scriptores latinos cf.
ex. gr. Commodian. instr. II 16, 7. 18, 4. 19, 16.
Anthol. lat. ed. Riese 204, 7. — v. 285 nullius sexus
artus : neque maris nec feminae artus cf. Auson. epitaph.
heroum 34, 1 sq. Viginti atque novem genetrici Calli-
crateae nullius sexus mors mihi visa fuit i. e. ne-
que filii neque filiae. — v. 287 vedi pro vecte etiam
extat apud Terent. eun. 774. — v. 293 pectus an-
helum cf. ad IH 65. — v. 296 Verg. Aen. VI 330
stagna exoptata revisunt. — v. 302 Vit. pros. inter-
j)res domni ygumeni, EJcehardus caenohita egre-
gius, ante converslonem inter principes eius-
dem insulae nominatissimus, — v. 303 mundo
crucifixus cf. ad III 169. — v. 310 Vit. pros. impin-
gehat et impingehatur , huc et iUuc palpans, vacHlam
vertehatur. — v. 320 Vit. pros. steterunt ut stcllae
in stacione sua et ordinc. — v. 322 Vit. pros. ut de
singulis in utraque parte peremptorum famiUis sep-
tena sanguine proxima eligerenttir capita. —
V. 327 sq. Vit. pros. depositis prius more gentis tri-
genis tripla compositione lihris vellent mUent,
ne qua dissensio nasceretur ex ante actis, in aeternam
discordiarum ohlivionem effecti sunt milites ulto-
rum sanguinis. clarius hinc, quam ex ante dictis,
110
COMMENTARIUS.
I
1
apparet agi h. 1. de vetere illo instituto necis ultionis,
quod ut apud alias nationes ita apud veteres Germanos
optmebat quodque germanice 'blutrache' vocatur. —
V. 332 Vit. pros. quod quasi dedecus improperii,
nisi caelesti virtute essent coercUi, mallent morte lu-
crari quam perpeti. - v. 342 Vit. pros. et aurea
frxiges pleno cornu defudit copia cf. Hordt. epist.
I 12, -28 sq. aurea fruges Italiae pleno defundit
Copia cornu. — v. 349 dclonge ex usu scriptorum
ecclesiasticorum. — v. 362 ihi: in monasterio Epter-
nacensi. per tria nomina furtum cf. ad III 125. — v. 361
Lucan. IX 984 quantum Zmyrnaei durabunt vatis
honores. — v. 362 Odyssca non puto accusativura esse
nonaims Odysseus graeca formatione, sed indeclinabile
positum vocabulum Odjssea, graece ^08vG6Ha,
I.
INDEX SCEIPTORUM LAUDATORUM.
Antholog. lat. ed. Riese
204, 7 IV 284
Augustinus
de civ. dei XXII 8
sub f. III 79
tract. 8. in ep. S.
loh. n. 2 .... III 276
tract. 10 n. 5. . . III 276
Ausonius
Cupido cruci aff. 1 II 93
lud. sept. sap. Sol.8 II 753
epitaph. her. 34, 1 IV 285
Bihlia sacra secundum
Vulgatam interpretationem.
Genesis
1, 21 II 217
2, 23 1 59
3, 1 II 155
3, 19 II 739
8, 10. 11 IV 209
12, 1 I 200
22, 17 IV 143
34, 1 III 301
39, 12 III 166
49, 14 I 395
49, 24 IV 190
JExodus
3, 2 I 34
7, 9 II 340
7, 20 II 341
15, 25 II 342
17, 6 II 344
25, 20 I 492
28, 1 sqq I 322
28, 34 I 323
28, 36 I 324
39, 1 sqq I 322
Leviticus
1, 15 I 387 sq.
5, 8 I 388
16, 2 I 321
21, 18—20 .... I 337
Numeri
8, 25 II 708
18, 18 I 331
20, 10. 11. 12 . . II 129
2^' 7- « lll 226
Deuteronomium
25, 5 I 362
34, 1. 5. 6 II 130
losua
7, 1. 24. 26 . . . III 181
10, 12 ... . II 279 sqq.
I. Megum (I. Samuel.)
1, 28 I 78
2, 26 I 127
III. Eegum (I. Reg.)
1, 3 II 726
10, 18 I 404
112
INDICES.
I
13, 1 sqq. . . II 132—137
17, 10 III 55
17, 12. 14. 16. . . II 399
19, 9-12 I 90
22, 27 I 66
IV. Begum (II. Reg.)
4, 2 sqq. '..... II 401
5, 27 sqq III 185
Isaias
9, 12 II 570
11, 8 I 80
22, 22 1 320
27, 1 I 81
leremias
31, 38 II 210 sq.
Zacharias
5, 1 sqq. . . III 118—127
Malachias
4, 2 I 48
Psalmi
16 (17), 8 .... IV 205
61 (62), 11 ... . I 292
77 (78), 57 ... . II 38
79 (80), 6 . . . . I 66
90 (91), 13 ... . I 14
126 (127), 2 . . . I 66
134 (135), 6 ... II 382
Froverbia
22, 17 I 292
lob
7, 17 I 292
Canticum canticorum
2, 10 II 745
2, 11. 12 II 744
3, 6 II 752
4, 4. 7, 4 I 307
EccJesiastes
3, 1—8 II 16. 17
8, 16 I 292
Daniel
4, 14 II 174
I. Paralipomenon(\. Chron.)
2, 7 III 181
ludith
14, 11 sq IV 177
Tobias
6, 12-15 II 576
I. Maccabaeorum
2, 24 sq II 226
Evang. Matthaei
5, 14 I 110
7, 15 III 316
8, 24 IV 66
8, 25. 26 IV 72
9, 37 I 139
10, 16 III 358
13, 30 I 263
14, 15 sqq II 437
17, 1—9 II 413
21, 13 III 220
Evang. Marci
6, 35 sqq II 437
9. 1—9 II 413
9, 44 II 161
11, 17 III 220
Evang. Lucae
2, 46 I 195
9, 28—36 II 413
10. 19 I 14
10, 42 III 346
14, 8 sqq I 287
Evang. lohannis
1, 14 II 747
1. 47 I 85
2, 14. 15 III 221
2, 17 II 225
6, 15 I 288
10, 5 II 4
12, 4—6 III 115
12, 24 II 436
15, 5 II 427
21, 15—17 .... II 735
Acta apostolorum
6, 1—10 III 193
9, 15 II 296
9, 36 sqq 111 192
16, 7 II 51 sqq.
INDICES. ] 13
Epist. I. ad Corinthios Commodianus
9' ? li * * * TTt' o,\ ^^^ instruct. II 16, 7.
9; L:'' : ; : ^" !li'lo^o ''^ '• ''^ ''- • • ^^ ^84
^'22 II 297 Dracontius
13, 12 j{ 122 Q^gg^ 667 ... . I 73
16, 36. 37 .... II 436 »' ^'^^ .... IV 18
15, 45 I 371 carm.min.8,10.138j . „__
16, 22 III 153 .. M 9. 180 } ^ ^^^
16, 26. 55 .... I 199 ^
Ep. ad Galatas Frontmus
6, 14 III 169 expos. form. p. 38
Ep. ad Ephesios ^^^^ II 305
2, 2 I 107 rr-
4 22 sqq I 94 ■Uteronymus quaestiones
6* 12 I 107 ^^ ^^^^ genes. ed. de La-
ei 16.' 17: : : : : n 59 g^rdep. 6. . . . i 59
Ep. ad Philippenses Horatius
2' ^ I 384 carm. I 1, 2 . . IV 83
Ep. ad Colossenses „ I 12, 47 . I 49
3. 9. 10 I 94 „ I 37, 17 . III 358
Ep. L ad Timotheum " ^ll '^ l^ • • IV 172
3, 1-7 I 299 » III 24, 44 . II 647
3, 5 I 347 epod. 13, 1. ... II 542
Ep. IL ad Timotheum " \l' {' ' • ' ri ^^
2, 20 III 117 ^Ji \\^\- • • I ; 25
^- {^' ^'*^' „ ^^„ „ I 5, 32 . . II 759
2,20. .... II 622 „ 15, 58 . . II 453
Ep. ad Hebraeos „ I 7, 1 ... II 454
2, 11. 12. 17 . . . I 370 „ I 10, 48 . . I lo
5, 12. 14 III 298 „ I 10, 50 . . I 7
Apocalypsis lohannis »» II 2, 81 . . IV 256
3, 7 I 320 " II 6, 2 ... II 73
7, 14 I 118 M II 7, 86 . . I 197
^ ^, . epiBt. I 12, 28 . .IV 342
-Boethius ,, I 16, 55. . iii 198
de consol. v. 2 . . ! 9 n 1 16, 53—56 ....
in Arist. de interpr. . . . .III 204—207
(p. 221) II 33 epist. I 18, 110 . IV 239
Cicero " ii 1. 177 . . I 3
^*^^!:? , » II 1, 192 . . III 39
or. Phihpp. II 15, 37 I 23 „ 111,199. . II 473
de invent. I 3 . . III 32 „ II 3, 273 . . III 24
m CatiHn. II 1 . . IV 282 „ II 3, 359 . . III 25
Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg-. 8
>l
m '■:
'i
f
114
Isidorus Hispal.
INDICES.
origin. II 25,
1. 9 II 29
„ III 5,
3 . . I 55
„ VII 3,
22 . III 358
,, XI 1,
16 . I 55
de uat rer. 9
. . . I 55
lustinus
I 2, 7 . . .
. . . II 529
1 2, 8 . . .
. . . II 528
luvenalis
sat. 1, 60 . .
. . II 247
n 5, 125 sq<
^. . III 125
., 6, 236 .
. . . II 497
,, 6, 278 .
. . . III 166
„ 6, 449 .
. . . III 32
„ 6. 519 .
. . II 368
,, 6, 534 .
. . III 154
„ 6, 631 . .
. . III 88
„ 7, 237 . .
. . III 40
f, Oj OtJ • •
. . . I 386
„ 8, 130 .
. . III 209
„ 10, 182.
. II 274-276
„ 15, 16 . .
. . II 476
Lucanus
I 107. . . .
. . IV 203
I 120. . . .
. . IV 25
I 257. . . .
. . I 244
I 288. . . .
. . III 310
II 383. . . .
I 480
II 511. . .
. . II 177
III 573. . . .
. . IV 200
III 576 .. .
. . . IV 200
IV 76 sqq. . .
. . IV 250
IV 305 ... .
. . II 328
IV 560. . .
. . . II 570
IV 576 ... .
. . II 647
V 172. . . .
. . III 100
V 567 ... .
. . IV 249
V 597 ... .
. . IV 60
V 609 ... .
. . IV 57
V 613. . . ,
. . IV 59
V 620 ... .
. . IV 13
V 630 . . .
. . . IV 59
V 642 IV 61
VI 673 II 259
VII 336 IV 189
VII 363 I 211
VII 489 sqq. ... IV 187
VII 496 IV 191
VII 498 IV 193
VII 499 IV 192
VII 502 IV 194
VII 517 IV 186
VII 519 IV 184
VII 520 IV 185
VII 532 IV 197
VII 533 IV 196
VIII 61 III 103
VIII 73 I 24
VIII 222 II 662
VIII 291 II 662
IX 9 II 753
IX 12 II 754
IX 13 sq II 756
IX 77 I 216
IX 169 II 765
IX 199 I 246
IX 718 II 484
IX 742 II 490
IX 746 II 503
IX 751 II 495
IX 984 IV 361
Macrohius
somn. Scip. 19. I 153
Martianus Capella
I 92 I 343
II 124 I 52
II 156. 161 . . II 228
IV 339. 344. 345.
355. 356. . . II 28
V 467 sq. . . . III 32
VII 731 III 172
VII 732 ... III 173 sq.
VII 748 II 748
VIII 807 II 474
IX 955 III 227
IX 999 II 178
I
INDICES.
115
Ovidius
amor. I 15, 1.
epist. XII 61 .
met. I 379
1 380
IV 290
IV 353
V 605
IX 419
XIII 147
XIV 51 . ,
XV 626
V 260 .
„ VI 545 . .
ex Ponto II 11,
II
,»
,»
,,
j,
n
fast
„
III 310
I 359
III 142
II 558
I
IV
76
24
III 358
II 605
I
IV
I
I
I
76
4
464
464
40
II 605
Persius
prolog. 1 I 2
sat. 3, 117 . . II 199. 202
5, 36 II 715
,,
Forfyrius
24 (9). 18 . . . .
Sallustius
lugurth. 10. . . .
Sedulius
carm. pasch. 1 85 .
IlU.
1113.
1277.
II 43
I 194
IV 223
ri ,1
»» ,»
» 'I
>» ,,
»» »»
»» ,,
,» »,
j» ,»
Servius
ad Verg
IV 143
I 34
I 64
II 544
IV 82
II 171. IV 208
V 138 . I 212
I 18
II 399
Vl888qq.
V265.
894
Aen. VI
I 460
Silius Italicus
IV 379 I 64
IV 442 II 542
IV 823 I 294
V 625 IV 29
XI 560 III 87
XIV 678 I 178
Terentius
adelph. 860.
eunuch. 774
II 698
IV 287
Valerius Flaccus
11 498 IV 13
V 124 II 662
Vergili
ecl. 3,
,» 3,
georg.
us
8 .
100
„
Aeneis
I 81.
I 447
II 201
III 337
IV 421
?,
,,
1»
„
»»
,,
»,
j»
»»
»»
»»
»,
,»
,»
»»
»>
»»
»»
»»
)»
1»
j»
,,
»)
I
I
I
I
I
52
73
82
84
86
.II 71.
. . I
. . III
. . IV
II 245
III 10
II 618
II 311
465
57
47
57
I 364
IV 56
I 91
I
I
I
I
149
153
276
172
I 423
I 497
I 531
I 539
IV
IV
IV
II
56
58
62
88
1 728
II 368
II 487
II 587
II 692
II 774
III 164
III 245
III 267
III 277
III 331
III 511
III 571
. IV 265
. I 417
. IV 5
. I 355
. I 472
. II 69
. II 463
. III 132
. II 549
. II 554
. II 627
. IV 249
. II 73
. II 69
. III 209
. IV 55
. II 220
. . II 230
. . I 437
sqq. . . . .
II 190—193
8*
ill
116
INDICES.
Aeneis UI
ni
III
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
IV
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
VI
VI
VI
VI
VI
VI
M
»»
»f
»»
»1
f»
»»
»»
♦»
»»
»»
»»
>»
»»
>»
»»
»»
»»
»»
*»
»»
»t
>»
»
»
n
»»
n
»»
»»
»
590
594
637
6 .1
93. .
136 .
174 .
178 sq
181 .
188 .
191 .
196 .
247 .
281 .
295 .
453 .
585 .
42. .
199 .
200 .
285 .
304 .
395 .
432 .
429 .
721 .
782 .
20. .
48. .
296 .
304 .
330 .
476 .
50
II 508
II 368
I 50
II 451
II 669
II 222
II 96
II
II
II
99
100
98
II 104
II 102
II 661
I 136
II 623
I 223
II 311
IV 265
I 36
I 37
III 82
I 294
II 695
I 36
IV 25
I 28
III 352
II 211
III 65
II 269
II 727
IV 296
I 218
Aeneis VI 511 . I 41
VI 528 . II 553
VI 622 . II 614
VI 672 . II 175
VI 677 . II 4
VI 699 . 11 605
VI 756 . I 252
VI 763 . II 252
VI 767 . I 252
VI 893 . I 427
VII 168 . II 108
VII 246 . III 133
VIl323sq. Il9l9q.
VII 458 sq. I424sq.
VII 496. . I 246
VIII 137. . II 661
VIII 224. . II 604
VIII 256. . II 230
VIII 542. . II 42
VIII 548. . I 217
VIII 727. . IV 152
IX 66 . . IV 183
IX 180. . IV 124
IX 251 . . II 605
IX 415. . II 549
IX 631. . IV 249
IX 764. . IV 212
XI 474. . IV 179
XI 550. . I 206
XI 599. . IV 181
XI 601. . IV 182
XII 283. . I 240
»»
»»
»»
»>
»»
»»
»»
»»
»»
»♦
♦»
»»
»»
•»
»»
»»
»»
»»
»»
»>
»»
»»
»»
»»
»»
»»
»»
»»
»»
>»
II.
INDEX NOMINUM.
Abisag Sunamitis II 726,
Ahranam patriarcha I 200.
Achar fur III 181.
Acheron flumen orci I 266.
Achor vallis III 183.
Adam I 371. II 563. vetus
194.372. II 61. novus I 95.
372.
Adelbertus abbasEpternacen-
sis III 234.
Aeneades I 255.
Aeolius IV, 57.
Aetna II 190.
Agnes Sancta III 345.
Aicwin Caroli magni hyper-
aspistes I 4. III 23.
Allecto furia II 92.
AUohroges gens II 679.
Alpes 1 464.
Amalberga Sancta III 295.
Amhrones gens I 41.
Ananeel turris II 210.
Ananias III 194.
Anchises I 254.
Anchisus dux i. q. Ansgisilvts
I 256.
Andreas apostolus I 96.
Anna mater Samuelis I 78.
Antwerpum urbs IV 238.
Anuhis deus aegyptiacus III
154.
Aquitani gens II 656.
Archigenes medicus II 497.
Arctous I 207.
Aristoteles philosophus II 18.
III 29.
Asmedeus diabolus II 677.
621.
Athenae urbs I 148.
Atlas mons II 661.
Augustus primus imperator
romanus II 663. titulus im-
peratoris II 674.
Augustinus pater ecclesiasti-
cus III 80.
Aurora II 311.
Avernus II 160.
Babylon urbs II 529.
Bacchu^ pro vino II 405.
Bethel urbs PalaeBtinae II
132.
Bithynia terra II 52.
Britannus I 18. II 688.
Cacus fur III 125.
Caesar titulus imperatoris
II 674.
Caesarea urbs Mauretaniae
III 81.
Carlus, KarluSy CaroluSj
Karolus Martellus II 635.
Magnus I 5. II 659. III 23.
30. 350. 351.
in
118
INDICES.
I
Caspius II 662.
Celaeno haroyia III 209.
Christicola 11 182.
Christus 1 199. 258. 285. 291.
297. 467 (bis). II 54. 264.
413. 666. III 295. 298. 343.
348. IV 128. 258.
Cilices gens Asiae III 109.
Clemens cognomen Willibror-
di I 486. II 511. IV 75.
Cuonrad Allobrogum rex II
679.
Dani gens septentrionalia II
23.
Dardanius I 252.
David rex Israelitarum I 307.
320. II 21. 726. IV 54.
Dina filia lacobi patriarchae
III 301.
Dis pro diabolo II 23. 60.
240. 453. 612.
Dorcas i. q. Tabitha III 192.
Ekardus monachus, Thiofridi
interpres IV 302.
Elisaeus propheta II 403. III
186.
Ennosigaeus II 274. IV 72.
Eous II 531.
Epternach monasterium III
97. IV 221. Epternacensis
III 332. IV 233.
Europa pars orbis II 524.
Falernum pro vino II 426.
Fama dea II 96. 99.
Flaccns Horatius III 202. 203.
Flandria terra IV 202. Fto-
drensis IV 150.
Fositesland insula II 67.
Francia terra I 250. II 646.
Franci gens I 504,
Fresia terra II 13. 449. 468.
Fresones gens I 241. II 67.
Gahaonitae incolae urbis Pa-
laestinensis Gabaon II 282.
Gallia terra III 43. GaUi gens
II 665. Gallicus II 521.
660.
Germania terra II 664. 713.
III 43.
Gertrudis Sancta III 364.
Giezi famulus Elisaei III 185.
Giganteus II 99.
Gisela avia Heinrici quarti
II 679.
Graius III 163.
Gregorius alter, papa II 711.
Heinricus quartus, imperator
II 673. H. dux, cui Norica
gens dat honorem IV 87.
Helias propheta I 91. III 56.
Herma statua I 386. III 316.
Hero Trebitae filius II 539.
Hesperus III 258.
Hihernia terra I 147.
Hierusalem urbs II 571. IV 53.
Hildricus custos Treverensis
ecclesiae IV 52.
Hippo Regius urbs III 79. 93.
Homerus III 25. IV 361.
Humhert abbas Epternacensis
IV 83.
Hyperion pro sole II 279.
lacchus pro vino II 372.
lacoh scriptor I 99.
lerechuntinus III 182.
lesus mundi redemptor II 54.
278. IV 66.
Uias carmen IV 362.
loseph filius lacobi patri-
archae III 166.
losua dux Israelitarum II 278.
Isachar filius lacobi patriar-
chae I 395.
Isaias propheta II 649.
Israelitae I 85.
ludas apostolus proditor III
115.
luppiter II 228.
Karlus, Karolus vide Carlus.
Lerna palus I 12.
Lethaeus II 292.
Leu^othea pro Aurora I 40.
Levita II 709. III 115.
Lihanon mons I 307.
INDICES.
119
Lihitina pro morte II 784.
Longohardi gens II 656.
Lucilius poeta I 7.
Lyaeus pro vino II 445. III
252.
Lycurgus Lacedaemoniorum
legumlator II 183.
Maeonius III 25.
Maria mater Christi I 518.
II 540. soror Lazari III 346.
Maro Vergilius II 93.
Matathias sacerdos II 226.
Mavortius I 417.
Memphiticus II 342.
Morini gens IV 67. 152. 174.
Mosella flumen II 534.
Moyses legum auctor Israe-
litarum II 128. 131.
Mysia terra II 55.
Neho mons 11 130.
Nereus pro mari II 291. IV
41. 348.
Nilus flumen II 342.
Ninivitae incolae Ninives
urbis II 528.
Ninus rex Babyloniae II 527.
Noe patriarcha IV 209.
Noricus IV 87.
Odyssea carmen IV 362.
Ongendus rex Danorum II
26.
Orestes filius Agamemnonis
II 202.
Parius II 769.
Paulus apostolus 1 300. II 51.
52. 296. III 202. 214.
Petrus apostolus 1 473. II 344
III 191. 196.
Pharius III 166.
Phinees nepos Aaronis I 335.
II 226.
Phlegethon flumen orci III
161. IV 296.
Phoehe pro luna I 46. 57.
IV 344.
Phoehus pro sole I 40. Phoe-
heius I 50. Phoeheus II 451.
Phogor mona II 130.
Pierides musae I 520.
Pippinus Heristalensis I 251.
505. P. Brevis II 640.
Pluto pro diabolo III 217.
Poppo archiepiscopus Treve-
rensis IV 86.
Rahodus vide Rathbodus.
Baguel socer Tobiae II 576.
Mathhodus, Bahodus princeps
Fresonum 1 241. II 13. 204.
Bhenus flumen I 234. 517.
Bipenses patres I 85.
Boma 1267. 417. 483. II 522.
663. Bomanus II 665. IV
264.
Bomuleus I 465.
Bupertus dux Flandreusis
IV 150.
Samuel propheta I 78. 127.
Sapphira III 194.
Sara filia Raguelis II 577.
Sareptenus III 55.
Scalda flumen II 219. IV 155.
Scotius quidam monachus,
qui primus Vitam Willi-
brordi descripsit III 21.
Semiramis regina Babylonis
II 527.
Seres gens IV 105.
Sergius papa I 402.
Sichem filius principis Hevae-
orum III 302.
Sion i. q. Hierusalem 11 757.
Smyrnaeus IV 361.
Sodoma urbs II 751.
Spartanus II 19. 183
Stygius II 92. 248.
Suestra vicus II 302.
Summanus deus II 228.
Sunamitis habitatrix urbis
Palaestinensis Sunem II 726*
Tecla Sancta III 345.
Teutonicus IV 153.
Thdbita virgo loppensis, cuius
nomen graece sonat Dorcas
m 192.
T
120
INDICES.
m
^
{
Thdbor nions II 413.
Thetis pro mari IV 39.
Thifrid i. q. Thiofridus abbas
Epternacensie IV 234. 257.
Thitmarus iuvenis IV 90.
Tithonus Aurorae maritus
II 311.
Traiectum urbs Viltorum I
236. Traiectensis I 511.
Trebita privignus Semirami-
dis II 537.
Treveris, Treberis urbs II 521.
537. Trevir incola eius IV
52. 65.
Trinacrius II 190.
Troianus I 252
Viltaburg nomen Traiecti ur-
bis germanicum I 513.
Vilti gens, quorum caput
Viltaburg, I 235.
Walichrum insula IV 151.
WaUchrensis II 214. IV 144.
158. 205.
Wilbrord, WUbrordus, Willi'
brordus Sanctus I 1. 17.
19. 69. 126. 277. 465. II 1.
265. 356. 557. 600. III. 61.
249. 331. 363. IV 3. 42. 49.
68. 75. 160. 220. 245. 253.
295. 338. 351.
Wilgisl Sanctus, pater Willi-
brordi I 25. III 225.
Winfridus i. q. Bonifatius
II 687.
Zacharias papa II 651. Z.
propheta III 118.
(
III.
INDEX
GRAECORUM VOCABULORUM ALIORUMQUE
QUORUNDAM RARIORUM.
abbas III 158. IV 240.
ablactare III 298.
abyssus II 283.
adamamtinus II 38. IV 281.
adelphus I 364. 370.
adipatus III 88.
aequivoce II 31.
aer I 28. 334.
aeriu^ I 309.
aether I 315. II 191. 754.
aethereus I 29.
agalma II 14.
allegoria II 19.
amen I 163.
amomum III 13.
anachoreta I 106.
anaglyphus adj. I 404.
anakasis IV 54.
anathema III 153. 181.
angelicus II 10. 779.
angelus 1 278. 408. 423. II 389.
IV 258.
aplanes I 153.
apostata II 212.
apostolicus 1 401. 466. II 56.
441. 711. III 115. 168.
aquaZiculus I 332.
archos II 175.
aretalogus II 476.
armna III 14. 292.
aromaticus II 752. IV 119.
aspis anguis I 12. 80.
atUeta I 193.
aula I 8. 295. II 13. 102. III
260. 331.
bacchari IV 289.
baptisma II 207.
baptismus IV 211.
baptizare II 86.
barathrum III 218.
barbaricus IV 267.
barbarus II 463.
basiliscus draco I 14.
bethula vox hebraica: virgo
III 297.
bibliotheca I 154.
blasphemus II 313.
cachectes III 33.
caeligenus I 376.
caminus II 190.
canon II 707.
carbasa 1 15. 216. III 2. IV 359.
cataclysma IV 209.
catechista I 301.
categoria II 30.
cathedra 1 287. 519. II 1. 749.
122
INDICES.
cauma I 56.
cedrm I 131.
celeuma II 221.
charisma lY 211.
cheruhim I 492.
chrisma II 639. III 295. 338.
chroma III 227. IV 263.
chronica gen. -ae I 253.
chrysocomus I 46.
cleptim III 136.
clericus IV 67.
cZmis II 9.
clibanus II 188.
cZiwm I 204.
coenobita I 106. 157. III 162.
234.
compeccare III 194.
compunctio II 565.
condescendere II 330.
consignificare II 33.
cansolidare III 106. 340.
constipare II 221.
contectalis I 375.
conterminus I 32. II 655.
contiola 1519. II 686.
convasare III 129.
cosmeta II 541.
cosmographia II 524.
cosmus I 18. 62. 204.
creperus I 429. IV 40. 247.
crusma I 1. II 411. 755.
crt/p^a IV 104.
cyathus II 514.
cyclus I 29.
cypressus I 131.
daemonium IV 294.
dapsilis II 448.
dccas I 132.
degluttire II 158.
(^ctYas II 318. III 257.
delonge IV 349.
diadema II 652. IIl 356.
dialectica I 151.
didascalus I 500.
dipsas anguis II 484.
discretio 11 1 112.
districtio I 156.
e?ms I 518. III 346. IV 86.
dogma I 99.
dulcorare II 343.
<?yas III 173.
ecclesia 1 340. 373. III 94.
303. IV 48. 77. 210.
ecclesiastes II 17.
elogium II 718.
emporium IV 257.
ewweas II 750.
enthymema I 152. III 32.
ephebus II 58.
ephialtes II 579.
epicus II 389.
epigramma II 526.
ethica I 150.
ethnicus II 182.
eulogia III 113.
evasus, us I 449.
exorcismus II 593.
exterminium II 569.
ca;^wwc II 634.
/a?new II 178. 717.
fecundare I 56. 57.
figmen I 459.
figmentum II 154.
fragmen II 441.
galumma ytccXvfifia 1 286.
gausape II 584.
genesis I 61.
geometra II 305.
gerulae: lecticae III 77.
gymnosophista I 148.
pynes II 505.
haeresiarcha I 344.
hebdomada gen. ac III 44.
hegumenus III 234. IV 110.
234. 345.
hemina I 170. II 371. 430.
hemitheus II 228.
heroicus I 17.
/icros II 175.
hierarcha I 401. IV 86.
historia I 100. 253.
holocaustufn I 82. II 561.
homuncio III 326.
horama I 42. III 363.
INDICES.
123
hyalinus III 52.
%(2na II 400.
/ii/Ze II 383.
hymnidicus II 763.
hymnizare III 360.
hymnologizare I 507.
hymnus II 375. 389. 757. III
108. 233. 279. IV 347.
hyperaspistes I 4. III 23.
irfea I 441. II 383.
idioma l 70.
idolium I 212.
impingu^are IV 10.
incircumscriptus I 317.
induperator II 672.
inmarcescibilis I 63.
insufflare II 157.
intransibilis II 740.
invincibilis II 179.
is vox hebraica: vir I 59.
isagoge II 29.
issa vox hebraica: femina
I 59.
iusum III 276.
A;2/^w6a I 178. 228.
laetamen: stercus III 263.
Zawipas I 50. 498. II 451.
lecythus II 399. III 55.
lemma I 22. III 8.
Zcpra III 185.
lippire I 343.
Zo^r^Ac I 150.
lychnus III 47.
Zyra II 474.
magnalia 11 410. III 327.
magnes II 39.
mandrita IV 257. 324.
mantilia II 584.
mappa III 40.
maranatha III 153.
martyrium II 116.
mathesis I 153.
mathetes 1 500.
mausoleum III 18.
mensurare II 770.
mephitis I 310.
metricus I 432.
microcosmus I 55.
monachilis II 302. III 311.
IV 116. 336.
monachus 11 7. 8. III 172. 178.
196. IV 83. 303.
monarchia I 289.
monarchus II 663.
mowa^ III 172. 173.
monasterium 1517.
monomachia IV 19.
motabilis II 217,
mutire II 75.
mysteriarches II 128.
mysterium II 414. III 57. 214.
wiys^tce adv. II 340. III 120.
mysticus II 344.
mythus I 186.
naulum I 214.
nectar II 560.
nictare 1 38.
novercalis II 531.
W02/S vovg I 343, II 684.
nudipes I 369.
o&6a II 434.
oceanus II 268. 495.
0(ia II 763. III 107.
oeconomos 1 406.
oenophorum II 406.
ow ov II 28.
onos orog I 395. II 474.
organum III 101.
^japa I 423. II 651.
paracletus I 55.
paradisus II 739. 781. IV 122.
paranymphus II 265. III 371.
23aro navis IV 238.
pathicus I 306.
patriarcha I 200.
pausare I 407. III 279.
pegma III 285.
pentateuchus II 439.
perditio II 227.
perdius I 52.
pertransire III 91.
pciorntww III 39.
|)cira II 344.
phalanx I 107. 309.
124
INDICES.
phantasma II 579.
phasma II 594. IV 90.
phiala III 52.
physica 1 160.
physicus I 426.
physiologicus I 433.
pilentum III 39.
plectrum III 69.
pneuma I 209. 468. III 44.
IwZws I 479. III 8. IV 143.
polyandrum II 777.
pontus II 323.
practicus 1 113.
praecluis I 96. 293.
praesignare II 306. III 121.
praesul I 301. 478. II 719.
precamen LH 68.
pressura I 66. II 580.
probata gen. ae: ffrex (graece
ra TTpo^aTOf) 11 12.
prologus I 1.
promus: cella, apotheca II
395. III 230.
prophetalis I 45. II 610.
propinare III 250. 255.
prosapia I 126.
proselytus II 282.
proseucha I 619. II 223.
protelare II 738.
protoplastus II 166.
provisor 1 352.
psallere I 166.
psalmodia I 166.
psalmus I 161. II 760.
psaltes II 382.
iwyc^g I 53. 90. 394. II 161.
721. 753.
purificare II 171.
i?wsio I 75. III 314.
quadrifidus I 18. 469. II 45.
quilismata xvXiafiata IV 137.
rhetoricus III 29.
rheuma I 165.
ripor via inter duo puncta
brevissima, compendium II
305.
salsugo II 326.
sandapila III 103.
sawwa III 157.
sarahara IV 96.
sceptrum II 172,
sc?M??a I 193.
scwa.^ IV 295.
soUdare III 71.
soma I 27. II 723. III 105.
193. 194. IV 113. 139.
(295?)
sorites 1 152.
specular I 414.
speculativus I 89. 298. 389.
sperma 1 20. 205. 248. II 44.
sphaera II 754.
spiracula II 402.
stadium II 698.
stayros atavQog II 562.
stemma I 254. II 650. 677.
suhlimare II 666.
suhreptio III 137.
suMentaculum III 74.
su^^entomen II 398.
su^um III 276.
syllaha I 7, 71. II 32.
symmysta 1 195. 264. 276. 412.
II 641. 649. III 80.
symphonia II 765.
synaxis I 161.
syrma I 124. II 606.
techna: dolus I 53. III 195.
tetrastichon III 203.
thalamus II 745.
theca IV 136.
theorema I 89. IV 208.
theoreticus I 113.
theoria I 104.
theoticus d^sotOTiog I 123.
thesaurus III 149. IV 105.
thymiama II 565. III 307.
eomws I 203. 299.
tragoedia II 606.
tritura II 50.
tropaeum II 669. IV 214.
tropicus 1 388. IV 208.
tropologia I 100.
«um6a II 526. IV 12. 133.
INDICES.
125
turicremus l 223.
*2/jMCWS I 34. 477. II 340. 402.
III 56 bis. IV 209.
typus II 343.
tyrannu>s II 25. IV 335.
u/nivocus II 31.
uranicus II 773.
usia I 430.
villum III 247.
xerampelinus II 368.
zabulus i. e. Sid^oXog IV 284.
zelotypus III 166.
^rcZws II 226. 226. III 191.
srodia I 32. 492.
zodiacus l 32. 479.
INDICES.
127
^
IV.
INDEX GRAMMATICUS.
a hoate IV 178.
ac ante vocales I 180. II
583.
ac si pro ut, quasi I 165.
accusatiyus cum inf.
omisso subiecto I 120.
283. II 553 684. III 214. 216.
adiectivum praedicati-
ve pro adverbio: celer
insiliit I 224. celer ex-
cepisset II 588. celeres
accurrunt III 321. celer
recurrit IV 282. profluxit
dulcis II 342. perdius et
pemox operam dabit I 52.
pemox vidit II 759—761.
rediit praescia I 59.
ante: reus ante deum I 382.
apponere cor I 292. III 356.
apud: parvus apud se, ma-
gnus apud te I 285.
hos: abl. plur. bobus I 405.
chrmiicae I 253.
cogitare in se pro secum I
220.
comparativus pro po-
sitivo: citius I 274. ma-
turius II 449. intentius II
771.
condescendit eis II 330.
constare pro esse II 277. III
269. IV 102. 360.
convenire sequ. infin. III
243.
cum chrismate vice instru-
mentalis III 295.
cupidus fraudare III 191.
de fragmine sportas farsit II
441. de se accensum cor I
496.
defecit ei venaFalemi II 426.
dictum signum pro signum,
de quo diximus III 336.
dignus ad hoc I 336.
dominari: Pippinum dominis
dominantem I 251. genti
durae dominari II 37.
dum cum coniunctivo
imperf. vel plusquam-
ferf. pro cum tempor.
I 247. 267. 323. 365. III
84. 228. IV 55. cum in-
dicat. pro quoad, donec
(germanice 'bis') I 219.
II 565.
eo, ire: ivit I 29. 466. II 13.
314. 481. IV 53. abivit. II
310. exivit II 48. 582. IV
96. subivit III 161.
ex aetate gravari II 694. ex
aetate tener I 127. ex
quibus ornandus I 148. ex
?uibus est insula cincta
I 218.
excellet homines I 49.
exorare sequ. infin. IV 291.
expetere sequ. infin. IV 301.
extunc pro inde ab illo tem-
pore II 634.
fore pro esse I 283. II 742.
III 347.
gaudent de virgine III 328.
generari pro lieri II 518.
gerundium: ablat. ge-
rundii pro partic.
praes. IV 132.
hehdomada, ae III 44 ex
accuB. graeci i^dofidg.
Iliaden acc. vocis Ilias IV
362.
in: in regem deligere I 290.
in se rediit II 599. — in
lege peritus I 195. in se
cogitare I 220. in sorte dei
delectus I 281. in honore
Mariae sacravit I 518. in
situla tulit aera II 120.
adesse in mersis rebus le-
vandis II 558. modica in
hora pro in breve tempus
II 593. in se pertuht tra-
goediam II 606. in totis
artubus tremuere III 89.
inspexit nasci coraua lunae
I 30.
intra se rixam et iram con-
cepit II 601.
is: ei pro sibi II 426. eos
pro se II 358.
iubet mari stare II 272. iussit
ne facerent II 458.
mederi: naevum stillante cru-
ore medendum II 119.
medius pro dimidius II 770.
modicus pro parvus, tenuis,
brevis II 334. 373. 434. 593.
III 25. 252. 254. IV 134.
monere sequ. acc. cum in-
fin. IV 68.
nimium pro valde II 637.
wocmpersonaliterIV358.
non apud imperativum
II 481. 515. III 209. 210.
239. apud hortativum
II 611. 622. 702. III 173.
175. 180. 181. 184. 237. 238.
240. 248.
numeralia: in denis Ka-
lendis Decembris I 487.
annus sexcentenus I 489.
quadrageno anno II 675.
tres ac denos annos II 691.
anno septingenteno trigeno
nono II 748. trinus IV 141.
anno milleno trigeno IV 81.
denum cubitoruui III 119.
0 finalis corripitur in
nominativo et vocati-
vo tertiae, quae voca-
tur, declinationis, in
prima persona verbi,
in ablativo gerundii,
in quibusdam adver-
biis ut immo II 488.
omnino III 212. oppido III
18. quando II 734.
optat et ipsa mori comitem-
que addi II 553.
paenitere personaliter I
160. 181. II 503. IV 313.
partiri passive I 170.
per: per repagula clausae IV
88. mori patriae per amo-
rem IV 173. per acumina
mentis tractant IV 321.
per navim ivit pro navi
profectus est IV 53.
peritus in lege I 195.
permisit mactari pinguia II
85. non permisit quem-
quam remorari II 333. sim
permissus personaliter
II 717. eodem modo
fortasse permittitur I
176.
petere sequ. acc. cum in-
fin. IV 130. 221.
piget personaliter II 730.
f
128
INDICES.
praesumere pro audere II 81.
589.
precari sequ. coniunctivo
I 273.
pritis pro antea I 412. II
614. IV 302. 317.
pro: pro pace venire II 467.
476. tanta pro peste me-
delam II 510. pro se rixam
concepit II 601. pro tem-
pore nubilis III 349. pro
supplice Bternitur p r o sup-
plex sternitur IV 276. co-
stam pro sacris distribuen-
dam IV 120.
probata, ae i. ^. grex de
graeco ta ngo^axa II 12.
pronoraen: genetiv.pro-
nom. person. pro pro-
nom. possess. legatio
nostri I 273. formam non
culpam n08tril371. contio
vestri III 185. absque sui
damno IV 214.
providit huic proli honori II
643.
quasi pro ut I 224. 236. 467.
II 752. III 5. 64. 115. 316.
IV 161. 264.
quia vice acc. cum infin.
II 735.
quisque: cuiusque leguminia
I 158. pinguia quaeque
II 85.
quod vice acc. cum inf.
a) cum indicat. II 413.
IV 334. b) cum coniunct.
I 393. III 124.
quota aetate I 199.
refert cum substant. 1307.
III 178.
rescivit II 582.
resilivit II 208.
reus ante deum I 382.
secus praepos. cum accus.
I 235. III 97. 285. IV 1.
ssdere cum infin. con-
iunctum III 145.
singularis pro plurali:
tineae genus p r o tinearum
genera III 288. fragmine
pro fragminibus II 441.
sterno: stravit morti III 198.
suadere sequ. acc. cum in-
fin. quicquid agi suasit
II 3. suadentem nomina
spemi II 105. quo me sua-
des onerari II 706.
sub: sub sorte culinae I 157.
incusas sub perditione figu-
ras II 227. sub morte reU-
quit II 547. sub accessu IV
157. sub forti sedit IV 190.
sub specie damni IV 215.
ad significandum mo-
dum actionis I 31. 45.
168. 214.350.422. 111.448.
ad significandum tem-
pus IV 209.
super: vigilum super excubias
II 712.
suspirare sequ. (acc. cum)
inf. I 120.
suus pro eius I 242. III 319.
IV55. sibi pro ei 1 10. 113.
115. 170. 259.363.424. 486.
510. II 343. 609. 638. 690.
III 285. se pro eum I 236.
se pro eo II 720.
tacere alicui I 209.
tantus pro tot IV 360.
vectis ablat. vecti IV 288.
venire sequ. infin. II 710*
vetat urbs ampla amplae per-
sonae latere II 573.
vigil super aliquid II 712.
/
1
* • >
%
. 4. - ., =
■y • '- •
■ .V^
^
i*-i
•■ -rtr a 'r™»
»#•■'
»1-
•'a:
^«
:1-.
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11